
photo yandex
मात्र, अनेक दिवस खोकला कायम राहणे किंवा वारंवार उद्भवणे ही बाब गांभीर्याने घेणे आवश्यक आहे. वायुप्रदूषणासोबतच श्वसनमार्गाचे संसर्ग, अॅलर्जी, दमा आणि इतर आजारांमुळेही मुलांना दीर्घकाळ खोकल्याचा त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे खोकल्यामागील नेमके कारण वेळीच ओळखून त्यावर योग्य उपचार घेणे गरजेचे आहे.
वायुप्रदूषणाचा परिणाम केवळ प्रौढांपुरता मर्यादित नसून लहान मुलांनाही त्याचा मोठा फटका बसत आहे. मुलांची फुफ्फुसे अद्याप पूर्णपणे विकसित झालेली नसतात. तसेच प्रौढांच्या तुलनेत त्यांचा श्वास घेण्याचा वेग अधिक असल्याने ते हवेतून अधिक प्रदूषक घटक शरीरात घेतात. वाहनांचा धूर, बांधकामांमधील धूळ, सूक्ष्म धूलिकण आणि धूर यांमुळे श्वसनमार्गाला सूज व जळजळ होऊ शकते. परिणामी खोकला, घरघर आणि श्वास घेण्यास त्रास होण्याची शक्यता असते. विशेषतः दमा किंवा अॅलर्जीचा त्रास असलेल्या मुलांमध्ये ही लक्षणे अधिक तीव्र होऊ शकतात. दुसरीकडे, विषाणूजन्य आणि जिवाणूजन्य संसर्गामुळेही खोकला, ताप, नाक चोंदणे आणि श्वास घेण्यास त्रास होऊ शकतो.
मुलांना सतत खोकला येत असेल, त्याचे प्रमाण वाढत असेल किंवा वारंवार होत असेल तर पालकांनी त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. प्रदूषणामुळे श्वसनमार्गाला त्रास होऊन खोकला, घरघर आणि धाप लागण्याची समस्या निर्माण होऊ शकते. विशेषतः दमा किंवा अॅलर्जी असलेल्या मुलांमध्ये याचा अधिक परिणाम दिसतो.
मात्र, खोकल्यासोबत ताप, वेगाने श्वास घेणे, छातीत दुखणे, दूध किंवा जेवण न जाणे अथवा असामान्य थकवा जाणवत असल्यास श्वसनमार्गातील संसर्गाचाही विचार करणे गरजेचे आहे. काही वेळा न्यूमोनियाची सुरुवात साध्या सर्दीसारख्या लक्षणांनी होऊ शकते. त्यामुळे प्रत्येक खोकला प्रदूषणामुळेच होत आहे, असे गृहीत न धरता डॉक्टरांकडून योग्य तपासणी करून घेणे गरजेचे आहे.
ते पुढे म्हणाले, खोकला किती दिवसांपासून आहे, तो कोणत्या वेळी वाढतो आणि त्यासोबत कोणती लक्षणे दिसतात, यावरून त्यामागील कारणाचा अंदाज येऊ शकतो. विषाणूजन्य संसर्गामुळे होणारा खोकला हळूहळू कमी होऊ शकतो, तर प्रदूषणामुळे होणारा त्रास बाहेर गेल्यानंतर किंवा खराब हवेच्या संपर्कात आल्यानंतर वाढू शकतो.
दोन आठवड्यांपेक्षा अधिक काळ खोकला राहिल्यास क्षयरोगासंबंधी तपासणी करावी. छातीचा एक्स-रे आणि काही आवश्यक चाचण्यांद्वारे त्याचे निदान करता येते. मात्र, या सर्व आजारांची लक्षणे काही प्रमाणात सारखी असल्याने पालकांनी स्वतःहून निदान करू नये. वारंवार छातीत घरघर होणे, रात्रीच्या वेळी खोकला वाढणे किंवा सतत खोकला येणे ही दम्याची किंवा अॅलर्जीची लक्षणेही असू शकतात.
मदरहूड हॉस्पिटल, खराडी, पुणे येथील वरिष्ठ नवजात शिशू व बालरोगतज्ज्ञ डॉ. तुषार पारिख सांगतात की, मुलांनी जोरजोरात श्वास घेणे, श्वास घेताना छाती आत ओढली जाणे, ओठ निळसर पडणे, बोलताना किंवा दूध पिताना त्रास होणे अथवा गुंगी येणे अशी लक्षणे दिसल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी. मुलांच्या प्रकृतीनुसार डॉक्टर पुढील तपासण्या आणि उपचार सुचवू शकतात. वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय खोकल्याची औषधे, अँटिबायोटिक्स किंवा घरगुती उपचार टाळावे. त्यामुळे योग्य निदान आणि उपचारांना विलंब होऊ शकतो.
मुलांचे श्वसन आरोग्य जपण्यासाठी पालकांनी काही प्रतिबंधात्मक उपाय करणे आवश्यक आहे. बाहेर पडण्यापूर्वी आपल्या परिसरातील हवेच्या गुणवत्तेसंबंधी माहिती घ्यावी. प्रदूषणाची पातळी जास्त असताना मुलांना बाहेर खेळण्यासाठी पाठवणे टाळावे. सिगारेटच्या धुरापासून आणि इतर प्रदूषित वातावरणापासून मुलांना दूर ठेवावे. तसेच वयानुसार आवश्यक लसीकरण वेळेत पूर्ण करावे. हातांची स्वच्छता राखणे आणि पुरेसे पाणी पिण्याची सवय लावणेही महत्त्वाचे आहे.
पुण्यातील अपोलो स्पेक्ट्रा रूग्णालयतील इंटरनल मेडिसिन एक्सपर्ट डॉ. संजय नगरकर म्हणाले की, वाढत्या वायू प्रदूषणाचा फुफ्फुसांच्या आरोग्यावर परिणाम होत असून, हवेतील प्रदूषित घटकांमुळे श्वसनमार्गाला त्रास होऊ शकतो. गेल्या 15 ते 20 दिवसांत आमच्या ओपीडीमध्ये 25 ते 55 वयोगटातील अंदाजे 5 ते 6 प्रौढ, 60 वर्षांवरील 3 ते 4 ज्येष्ठ नागरिक आणि 5 ते 10 वयोगटातील 1 ते 2 लहान मुले सतत खोकला येणे, घशात खवखव होणे आणि श्वास घेण्यास त्रास होणे अशा लक्षणांसह उपचारासाठी आले आहेत.
प्रदूषित हवेच्या सतत संपर्कात राहिल्यामुळे श्वसनमार्गाला सूज येऊ शकते, ॲलर्जीचा त्रास वाढू शकतो तसेच दमा आणि ब्राँकायटिस यांसारखे आधीपासून असलेले श्वसनाचे आजार अधिक बळावू शकतात. या लक्षणांमुळे अनेकांना झोपेचा त्रास, थकवा आणि शारीरिक हालचालींमध्ये घट जाणवू शकते. तसेच दैनंदिन कामे करणेही कठीण होऊ शकते. फुफ्फुसांचे आरोग्य चांगले राखण्यासाठी वेळेवर वैद्यकीय तपासणी करणे, हवेची गुणवत्ता खराब असताना घराबाहेर जाणे टाळणे आणि श्वसनाच्या आरोग्याची योग्य काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे हवेची गुणवत्ता खराब असताना नागरिकांनी शक्यतो घरातच राहावे. अत्यावश्यक कामासाठी बाहेर जावे लागल्यास मास्कचा वापर करावा.
मुलांच्या खोकल्यामुळे त्यांच्या झोपेवर, खाण्यापिण्यावर किंवा दैनंदिन हालचालींवर परिणाम होत असेल, तर केवळ तो आपोआप बरा होण्याची वाट पाहू नये. वेळीच डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्यास खोकल्याचे कारण प्रदूषण, संसर्ग की अन्य श्वसनविकार आहे, हे ओळखता येते. वेळीच निदान आणि योग्य उपचारांमुळे मुलांच्या विकसित होत फुफ्फुसांचे संरक्षण करण्यास मदत होते,असे डॉ. पारिख यांनी सांगितले.
Ans: वायुप्रदूषण, अॅलर्जी, दमा आणि श्वसनमार्गातील संसर्ग ही प्रमुख कारणे आहेत.
Ans: प्रदूषणामुळे श्वसनमार्गाला सूज येऊन खोकला आणि धाप लागू शकते.
Ans: वेगाने श्वास घेणे, छाती आत ओढली जाणे, ओठ निळसर पडणे किंवा गुंगी येणे ही धोक्याची लक्षणे आहेत.