रविवार, 8 नोव्हेंबर 2026
(फोटो सौजन्य-सोशल मीडिया)
या मागील एक महत्त्वाचे स्पष्टीकरण म्हणजे जनुकीय घटक. शास्त्रज्ञांनी “फीमेल प्रोटेक्टिव्ह इफेक्ट” अशी संकल्पना मांडली आहे, ज्याचा अर्थ असा की मुलींमध्ये ऑटिझम विकसित होण्यासाठी अधिक प्रमाणात जनुकीय बदलांची आवश्यकता असू शकते. मुलांमध्ये एकच X गुणसूत्र असल्यामुळे मेंदूच्या विकासावर परिणाम करणाऱ्या बदलांसाठी ते अधिक असुरक्षित असू शकतात. तर मुलींमध्ये दोन X गुणसूत्र असल्यामुळे जनुकीय जोखमींचा परिणाम कमी करण्यासाठी एक नैसर्गिक संरक्षण यंत्रणा कार्यरत असू शकते.
हार्मोन्स देखील यामध्ये भूमिका बजावत असल्याचे दिसते. गर्भावस्थेतील मेंदू विकासावर केलेल्या संशोधनानुसार टेस्टोस्टेरॉनच्या जास्त संपर्कामुळे सामाजिक संवादाशी संबंधित मेंदूतील न्यूरल सर्किट्सच्या विकासावर परिणाम होऊ शकतो. सायमन बॅरन-कोहेन यांनी मांडलेला “एक्स्ट्रीम मेल ब्रेन” सिद्धांत या हार्मोनल प्रभावांना ऑटिझममध्ये दिसणाऱ्या काही वैशिष्ट्यांशी जोडतो, जसे की सामाजिक संवादापेक्षा प्रणाली आणि पॅटर्न्सकडे अधिक कल. हा दृष्टिकोन अद्याप चर्चेचा विषय असला तरी, तो या चर्चेला महत्त्वाचा जैविक पैलू देतो.
मात्र केवळ जीवशास्त्र हे संपूर्ण चित्र स्पष्ट करत नाही. वाढत्या पुराव्यांनुसार असे दिसते की ऑटिझम असलेल्या मुली अनेकदा दुर्लक्षित राहतात. पारंपरिक निदान निकष मुख्यतः मुलांमधील ऑटिझमच्या लक्षणांवर आधारित विकसित झाले आहेत, ज्यामध्ये सामाजिक अडचणी, पुनरावृत्तीचे वर्तन किंवा भाषेतील उशीर अधिक स्पष्टपणे दिसतो. त्याउलट मुली अनेकदा सामाजिक वर्तनाची नक्कल करण्यात, डोळ्यांचा संपर्क ठेवण्यात किंवा इतरांमध्ये मिसळून जाण्यात अधिक सक्षम असतात. या प्रक्रियेला “कॅमोफ्लाजिंग” असे म्हणतात.
हे मास्किंग अनेकदा त्यांच्या आरोग्यावर परिणाम करू शकते. अनेक मुलींचे निदान किशोरवयात किंवा प्रौढावस्थेत उशिरा होते, अनेक वर्षे गैरसमज किंवा anxiety किंवा depression म्हणून चुकीचे निदान झाल्यानंतर. त्यांच्या आवडीदेखील सामाजिकदृष्ट्या सामान्य वाटू शकतात—जसे पुस्तके, प्राणी किंवा काल्पनिक पात्रांमध्ये खोल रस ज्यामुळे त्यांची ऑटिस्टिक लक्षणे ओळखणे कठीण होते.
लवकर दिसणारी लक्षणे त्यामुळे वेगळी असू शकतात. मुलांमध्ये सामाजिक संवाद कमी असणे किंवा पुनरावृत्तीचे वर्तन यासारखी स्पष्ट चिन्हे दिसू शकतात, तर मुली बाह्यतः सामाजिकदृष्ट्या सक्रिय दिसू शकतात पण प्रत्यक्षात त्यांना खोलवर संवाद साधण्यात आणि नातेसंबंध समजण्यात अडचण येत असते. या फरकांची ओळख लवकर निदानासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
शेवटी, मुलांमध्ये ऑटिझमचे जास्त प्रमाण दिसणे हे जैविक संवेदनशीलता आणि निदानातील पूर्वग्रह यांच्या गुंतागुंतीच्या परस्परसंवादाचे परिणाम आहे. जागरूकता वाढत असल्याने, डॉक्टर आता मुलींमध्ये ऑटिझम अधिक अचूकपणे ओळखू लागले आहेत, ज्यामुळे हा फरक हळूहळू कमी होत आहे.
