कलाकारांच्या स्वप्नांना आर्थिक फटका, नियमित उत्पन्नाचा अभाव; शहर सोडून गावी परतण्याची वेळ

गायन, नृत्य, नाटक, चित्रकला, फोटोग्राफी, डिझाइन आणि स्वतंत्र संगीत अशा विविध कलाक्षेत्रांत पूर्णवेळ करिअर करणाऱ्या तरुण-तरुणींसमोर सध्या आर्थिक अस्थिरतेचे मोठे संकट उभे ठाकले आहे.

पुणे/गायत्री पवळे : गायन, नृत्य, नाटक, चित्रकला, फोटोग्राफी, डिझाइन आणि स्वतंत्र संगीत अशा विविध कलाक्षेत्रांत पूर्णवेळ करिअर करणाऱ्या तरुण-तरुणींसमोर सध्या आर्थिक अस्थिरतेचे मोठे संकट उभे ठाकले आहे. कला, सर्जनशीलता आणि लोकप्रियता असूनही या क्षेत्रात काम करणाऱ्यांना नियमित उत्पन्न मिळत नसल्याने उपजीविकेचा प्रश्न गंभीर बनत आहे.

 

शहर सोडून गावी परतण्याची वेळ

विशेषतः फ्रीलान्स पद्धतीने काम करणाऱ्या कलाकारांचे उत्पन्न प्रकल्प, कार्यक्रम, ऑर्डर किंवा ग्राहकांवर अवलंबून असते. त्यामुळे एखाद्या महिन्यात चांगले काम मिळाले, तरी पुढील महिन्यात कामाची कमतरता भासते. चित्रकलेसारख्या क्षेत्रात कलेची प्रशंसा होत असली, तरी प्रत्यक्ष विक्री होत नसल्याने अनेक तरुणांना शहर सोडून गावी परतण्याची वेळ येत आहे. घरभाडे, प्रवास, उपकरणे, सराव, स्टुडिओ भाडे, सोशल मीडिया प्रमोशन, जाहिरात आणि दैनंदिन खर्च भागवताना कलाकारांना मोठी आर्थिक कसरत करावी लागते. अनेक कलाकारांकडून “कौतुक आणि प्रसिद्धी मिळते; पण आर्थिक स्थैर्य मिळत नाही,” अशी भावना व्यक्त होत आहे.

हे सुद्धा वाचा : शिक्षकांचा सुट्ट्यांचा बेत हुकला; उन्हाळ्यात करावं लागणार जनगणनेचं काम

ताण वाढत असून मानसिक थकवाही जाणवतो

सोशल मीडियावर लाखो व्ह्यूज मिळूनही त्याचे उत्पन्नात रूपांतर होईलच, याची खात्री नसते. सतत नवीन आणि वेगळा आशय सादर करण्याचा ताण वाढत असून मानसिक थकवाही जाणवतो. रंगभूमी, शास्त्रीय कला, लोककला आणि चित्रकलेसारख्या क्षेत्रांत स्पर्धा वाढल्याने नवोदित कलाकारांसमोर मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे. काही कलाकारांना पार्ट-टाईम नोकरी, शिकवणी किंवा इतर कामे करून या क्षेत्रात टिकून राहावे लागत आहे. जाणकारांच्या मते, शासकीय अनुदान, आरोग्य व विमा सुरक्षा, नियमित सांस्कृतिक कार्यक्रम, डिजिटल उत्पन्नाबाबत मार्गदर्शन आणि स्थानिक पातळीवर व्यासपीठ उपलब्ध करून दिल्यास परिस्थितीत सुधारणा होऊ शकते.

“मी अनेक वर्ष पुण्यात राहून माझी कला जपण्याचा प्रयत्न केला; मात्र कलेतून पुरेसे मानधन मिळत नसल्याने शहरात राहणे परवडले नाही. कमी खर्चाच्या ठिकाणी राहूनही पुरेसा मोबदला मिळाला नाही. घरची जबाबदारी लक्षात घेऊन गावी जाण्याचा निर्णय घ्यावा लागला. माझ्यासारखे अनेक कलाकार संघर्ष करताना दिसतात. अस्तित्वात नसलेल्या कलाकारांच्या कलेला अधिक मानधन दिले जाते; मात्र सध्याच्या कलाकारांना प्रोत्साहन मिळणे आवश्यक आहे.” — अक्षय भंडारे, कलाकार