शनिवार, 7 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य-pinterest
बहुतेक मुलांसाठी ‘पॉकेट मनी’ (खर्चासाठी मिळणारे पैसे) म्हणजे केवळ असे पैसे असतात जे हातात येतात आणि लगेच खर्च केले जातात. मात्र, पैसे कमवण्यासाठी कठोर परिश्रम आणि मूल्यनिर्मिती करावी लागते, हे त्यांना समजणे अत्यंत आवश्यक आहे. चाणक्य म्हणतात की, वयाच्या १५ व्या वर्षापर्यंत मुलांना हे समजले पाहिजे की, केवळ खिशात हात घातल्याने पैसे मिळत नाहीत. त्यामुळे, लहान वयातच मुलांना अशा कामांमध्ये सहभागी होण्याची संधी द्या, जिथे त्यांना स्वतःच्या कष्टाच्या बदल्यात पैसे कमवण्याचा अनुभव घेता येईल.
उदाहरणार्थ, घराबाहेर एखादे छोटे काम पूर्ण करणे, स्वतःच्या बागेतील भाज्या विकणे किंवा एखादी छोटी वस्तू बनवून ती विकणे. त्यातून मिळणारी रक्कम महत्त्वाची नाही; तर कष्ट आणि त्यातून होणारी कमाई यांच्यातील थेट संबंध समजून घेणे हे महत्त्वाचे आहे.
चाणक्य नीतीनुसार, मुलांना अनेकदा असे शिकवले जाते की पैसे खर्च न करणे म्हणजेच त्यांची बचत करणे होय. मात्र, त्यापेक्षा चांगली सवय म्हणजे पैसे हातात येताच त्यातील काही हिस्सा बाजूला काढून ठेवणे आणि उरलेली रक्कमच खर्च करणे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या मुलाला २०० रुपये मिळाले, तर त्यातील ठराविक रक्कम वाचवण्याचा आणि उरलेले पैसे खर्च करण्याचा निर्णय ते आधीच घेऊ शकतात.
रक्कमेबाबत कोणताही निश्चित नियम असण्याची गरज नाही, परंतु नियमितपणे बचत करण्याची सवय अत्यंत महत्त्वाची आहे. जर मुलांनी वयाच्या १५ व्या वर्षापर्यंतच पैसे खर्च करण्याबाबत आणि बचत करण्याबाबत शिकले, तर मोठे झाल्यावर त्यांना आर्थिक समस्यांचा सामना करावा लागणार नाही.
चाणक्य नीतीनुसार, मुलांनी हे समजून घेतले पाहिजे की ३,००० रुपये किंमत असलेली वस्तू म्हणजे केवळ ती रक्कम नव्हे; तर त्या रकमेमध्ये एखाद्या व्यक्तीचे कष्ट, वेळ आणि श्रमही सामावलेले असतात. त्यांना हे समजावून सांगायला पाहिजे की, एखादी वस्तू खरेदी करण्यापूर्वी ती घेण्यासाठी लागणारा पैसा कमावण्यासाठी किती मेहनत घ्यावी लागते, याचा विचार केला पाहिजे. याचा उद्देश मुलांना पैसे खर्च करण्याबद्दल अपराधी वाटायला लावणे हा नसून, त्यांना पैशांचे खरे मूल्य समजण्यास मदत करणे हा आहे.
आचार्य चाणक्य यांनी कर्ज न काढण्याबाबत स्पष्ट इशारा दिला होता, तरीही कर्ज घेणे पूर्णपणे टाळणे नेहमीच शक्य नसते, हे त्यांनी मान्य केले होते. चाणक्यांनी या गोष्टीवर भर दिला की, मुलांनी लहानपणापासूनच हे समजून घेतले पाहिजे की उसने घेतलेले पैसे मोफत नसतात आणि ते व्याजासह परत करावे लागू शकतात. त्यांचे म्हणणे असे होते की, कर्ज घेणारी व्यक्ती आपल्या भविष्यातील काही निर्णयांवरील नियंत्रण दुसऱ्या पक्षाच्या हाती सोपवते—मग ते कर्ज गृहकर्जाचे असो, वाहनाच्या हप्त्यांचे (EMIs) असो किंवा क्रेडिट कार्डवरील थकबाकीचे असो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
