सोमवार, 26 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मात पूजेदरम्यान देवाला सुगंधित द्रव्य, चंदन, फुले आणि अत्तर अर्पण करण्याची परंपरा आहे. सुगंध हा पवित्रता, प्रसन्नता आणि भक्तिभावाचे प्रतीक मानला जातो. देवाला सुगंध अर्पण करणे म्हणजे आपल्या श्रद्धेची आणि आदराची भावना व्यक्त करणे होय. मात्र, प्रत्येक देवतेला अत्तर लावण्याची पद्धत सारखीच असते का? कोणत्या देवतेला अत्तर अर्पण करावे आणि कोणत्या देवतेच्या बाबतीत विशेष काळजी घ्यावी, याविषयी जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
हिंदू पूजाविधीमध्ये गंध, पुष्प, धूप आणि दीप यांना विशेष महत्त्व आहे. षोडशोपचार पूजेमध्ये देवतेला गंध अर्पण करणे हा एक उपचार आहे. चंदन, कुंकू किंवा अन्य सुगंधित द्रव्ये देवतेच्या पूजापरंपरेनुसार अर्पण केली जातात. अत्तर अर्पण करण्याची प्रथा काही मंदिरांमध्ये आणि घरगुती पूजांमध्येही आढळते.
मात्र, सर्वच देवतांना अत्तर अर्पण करावे, असा एकच सार्वत्रिक नियम हिंदू धर्मात नाही. देवतेचे स्वरूप, स्थानिक परंपरा, संप्रदाय आणि पूजाविधी यांनुसार पद्धती बदलू शकतात.
श्रीकृष्णाच्या पूजेत सुगंधित चंदन, तुळशीपत्र आणि सुगंधी फुले यांना महत्त्व आहे. काही भक्तिपरंपरांमध्ये श्रीकृष्णाला सुगंधित अत्तरही अर्पण केले जाते. भगवान विष्णूच्या पूजेतही गंध अर्पण करण्याची परंपरा आहे.
देवी लक्ष्मीची पूजा सुगंधित फुले, चंदन, धूप आणि दीप यांच्या साहाय्याने केली जाते. काही परंपरांमध्ये देवीला गुलाब किंवा कमळाच्या सुगंधाचे अत्तर अर्पण केले जाते. धनत्रयोदशी, दिवाळी आणि लक्ष्मीपूजनाच्या वेळी भक्त आपल्या कुलाचारानुसार सुगंधित द्रव्ये अर्पण करू शकतात.
देवीच्या पूजेत गंध, कुंकू, फुले आणि धूप यांचा वापर केला जातो. काही शक्तिपीठांमध्ये किंवा स्थानिक परंपरांमध्ये अत्तर अर्पण करण्याची पद्धत असू शकते. मात्र, देवीच्या विशिष्ट पूजाविधीत सांगितलेल्या नियमांचे पालन करणे योग्य ठरते.
श्रीगणेशाच्या पूजेत दुर्वा, लाल फुले, शेंदूर आणि चंदन यांना विशेष महत्त्व आहे. काही घरगुती पूजांमध्ये गणपतीला सुगंधित द्रव्य अर्पण केले जाते. मात्र, मूर्तीच्या प्रकारानुसार आणि परंपरेनुसारच अत्तर वापरावे.
भगवान शिवाच्या पूजेत बेलपत्र, जलाभिषेक, धतुरा आणि परंपरेनुसार चंदन यांचा वापर केला जातो. शिवलिंगावर अत्तर शिंपडणे ही सर्वत्र मान्य असलेली किंवा आवश्यक पूजा-पद्धती नाही. शिवलिंगावर कोणतेही सुगंधित द्रव्य अर्पण करण्यापूर्वी आपल्या मंदिरातील किंवा घरातील पूजापद्धतीचा विचार करावा. अभिषेकासाठी वापरल्या जाणाऱ्या द्रव्यांमध्ये अत्तर मिसळणे टाळावे.
हनुमानजींच्या पूजेत शेंदूर, चमेलीचे तेल, फुले आणि इतर पूजासाहित्य काही परंपरांनुसार वापरले जाते. काही ठिकाणी चमेलीच्या सुगंधाची प्रथा आढळते. मात्र, चमेलीचे तेल आणि अत्तर ही वेगवेगळी द्रव्ये आहेत. हनुमानजींना अत्तर अर्पण करणे सर्वत्र आवश्यक मानले जात नाही.
हिंदू धर्मात अमुक देवतेला अत्तर अर्पण करणे सर्वथा निषिद्ध आहे, अशी सर्वमान्य यादी नाही. त्यामुळे एखाद्या देवाला अत्तर लावल्याने अनिष्ट घडते किंवा दोष लागतो, असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. तथापि, काही बाबतींत काळजी घेणे आवश्यक आहे.
अभिषेकाची पारंपरिक पद्धत पाळावी. अत्तर थेट शिंपडण्याऐवजी गंध अर्पण करावे..
अत्तरामुळे मूर्तीवरील लेप, रंग किंवा पृष्ठभाग खराब होण्याची शक्यता असल्यास ते थेट लावू नये. धातू, लाकूड किंवा रंगवलेल्या मूर्तींवर अत्तरातील घटकांमुळे डाग पडू शकतात किंवा पृष्ठभागाला हानी पोहोचू शकते. त्यामुळे थेट वापरणे टाळावे.
मंदिराच्या नियमांनुसारच अत्तर किंवा अन्य सुगंधित द्रव्य अर्पण करावे. पुजाऱ्यांची परवानगी नसताना मूर्तीवर काहीही शिंपडू नये. तसेच विशिष्ट कुलदैवत किंवा ग्रामदैवत त्या देवतेच्या परंपरेत ज्या वस्तूंचे अर्पण सांगितले आहे, त्यानुसार पूजा करावी.
अत्तर अर्पण करताना सर्वप्रथम देवतेच्या पूजापरंपरेचा विचार करावा. मूर्तीवर थेट अत्तर लावणे आवश्यक नाही. त्याऐवजी स्वच्छ कापसावर किंवा पूजेसाठी वापरल्या जाणाऱ्या योग्य माध्यमावर अत्तराचे एक-दोन थेंब घेऊन ते देवतेजवळ ठेवता येते. मात्र, मंदिरात किंवा विशिष्ट पूजाविधीत वेगळी पद्धत सांगितली असल्यास तिचे पालन करावे.
नैसर्गिक अत्तर वापरणे हा एक पर्याय असला, तरी नैसर्गिक किंवा अल्कोहोलमुक्त असलेले प्रत्येक अत्तर मूर्तीवर लावण्यासाठी सुरक्षित असेलच असे नाही. त्यामुळे मूर्तीच्या साहित्याची काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे.
देवाला अत्तर अर्पण करण्यामागील मुख्य भावना भक्ती, आदर आणि पवित्रता ही आहे. अत्तराचा सुगंध देवतेला प्रसन्न करण्यासाठी अनिवार्य आहे, असे मानण्यापेक्षा आपल्या परंपरेनुसार श्रद्धेने पूजा करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. अत्तर अर्पण केले नाही म्हणून पूजा अपूर्ण ठरते किंवा एखाद्या देवतेला अत्तर लावल्याने दोष लागतो, असे सरसकट म्हणता येत नाही. देवतेला कोणतेही सुगंधित द्रव्य अर्पण करण्यापूर्वी त्या देवतेची पूजापद्धती, मंदिराचे नियम आणि मूर्तीचे स्वरूप लक्षात घ्यावे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: हिंदू धर्मातील काही पूजापरंपरांमध्ये देवाला सुगंधित अत्तर अर्पण केले जाते. सुगंध हा पवित्रता, प्रसन्नता आणि भक्तिभावाचे प्रतीक मानला जातो. मात्र, प्रत्येक पूजेत अत्तर अर्पण करणे अनिवार्य नाही.
Ans: श्रीकृष्ण, भगवान विष्णू, देवी लक्ष्मी आणि देवी दुर्गा यांच्या पूजेत काही परंपरांनुसार सुगंधित द्रव्ये किंवा अत्तर अर्पण केले जाते. यासाठी संबंधित देवतेची पूजापद्धती आणि घरातील परंपरा लक्षात घ्यावी.
Ans: नाही. प्रत्येक पूजेमध्ये अत्तर अर्पण करणे बंधनकारक नाही. देवतेच्या पूजापद्धतीनुसार श्रद्धेने पूजा करणे महत्त्वाचे मानले जाते.
