गुरुवार, 5 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- gemini
दिवाळी या प्रकाशाच्या महाउत्सवाची सुरुवात करणारा पहिला महत्त्वाचा दिवस म्हणजे धनत्रयोदशी (ज्याला उत्तर भारतात ‘धनतेरस’ असेही म्हणतात). आश्विन कृष्ण त्रयोदशीला साजरा होणारा हा सण केवळ संपत्ती आणि समृद्धीचाच नाही, तर उत्तम आरोग्य आणि दीर्घायुष्याचाही उत्सव मानला जातो.
भारताची संस्कृती विविधतेने नटलेली असल्यामुळे, देशाच्या वेगवेगळ्या प्रांतांमध्ये (राज्यांमध्ये) धनत्रयोदशी साजरी करण्याच्या पद्धती आणि परंपरा अतिशय आगळ्यावेगळ्या आणि रंजक आहेत. या विविध प्रांतांमधील धनत्रयोदशीचा उत्सव
कसा साजरा केला जातो जाणून घेऊया
महाराष्ट्रात धनत्रयोदशीला विशेषतः भगवान धन्वंतरी (आयुर्वेदाचे जनक आणि देवांचे वैद्य) यांची पूजा केली जाते. लोकांचे आरोग्य चांगले राहावे म्हणून हा दिवस अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. या दिवशी अनेक घरांमध्ये सोन्या-चांदीचे दागिने किंवा नवीन नाणी स्वच्छ धुवून पूजेत ठेवली जातात.व्यापारी वर्ग आपल्या पैशांच्या तिजोरीची पूजा करतो.
महाराष्ट्रात धनत्रयोदशीला ‘धने आणि गूळ’ एकत्र करून त्याचा नैवेद्य दाखवण्याची विशेष परंपरा आहे. तसेच कडुनिंबाच्या पानांचा रस किंवा पानेही आरोग्याचे प्रतीक म्हणून सेवन केली जातात.
उत्तर भारतात या सणाला ‘धनतेरस’ म्हणून प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो. येथे हा सण मुख्यतः माता लक्ष्मी आणि कुबेर देवाच्या स्वागताशी जोडला गेला आहे.
दिल्ली, पंजाब आणि उत्तर प्रदेशात या दिवशी नवीन भांडी (तांबे, पितळ किंवा स्टील), सोन्या-चांदीचे दागिने, झाडू किंवा इलेक्ट्रॉनिक्स वस्तू खरेदी करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. बाजारपेठा रात्री उशिरापर्यंत रोषणाईने उजळून निघतात.
चौमुखी दिवा (यमदीपदान) संध्याकाळी घराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराबाहेर दक्षिण दिशेला तोंड करून चार वातींचा मोठा दिवा (यम दिवा) लावला जातो, जेणेकरून कुटुंबातील कोणाचाही अकाली मृत्यू होऊ नये.
गुंतवणूक आणि व्यापारासाठी प्रसिद्ध असलेल्या गुजरातमध्ये धनत्रयोदशी हा आर्थिक वर्षाच्या उत्तम सुरुवातीचा काळ मानला जातो. यादिवशी व्यापारी आणि व्यावसायिक या दिवशी आपल्या नवीन हिशोबाच्या वह्या (Chopda) पूजेसाठी आणतात आणि त्यावर लक्ष्मी मातेचे प्रतीक म्हणून ‘स्वस्तिक’ काढतात.
तसेच गुजराती लोक या दिवशी घराच्या अंगणात अतिशय सुंदर रांगोळ्या काढतात आणि संपूर्ण घर दिव्यांनी सजवून लक्ष्मीच्या आगमनाची वाट पाहतात.
दक्षिण भारतात धनत्रयोदशीला ‘धन्वंतरी जयंती’ म्हणून धार्मिक आणि वैद्यकीय दृष्टिकोनातून जास्त महत्त्व दिले जाते. यादिवशी तमिळनाडूमध्ये धनत्रयोदशीच्या दिवशी सकाळी घरातील सर्व सदस्य एकत्र येऊन विविध आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती, गूळ आणि तूप यांपासून बनवलेले विशेष औषध (Lehyam/Marundu) प्राशन करतात. यामुळे वर्षभर आरोग्य उत्तम राहते, अशी त्यांची श्रद्धा असते. तसेच या दिवशी घरे पूर्णपणे स्वच्छ करून देवघरात धन्वंतरी देवाच्या फोटोसमोर दिवे लावले जातात.
पूर्व भारतात धनत्रयोदशी साजरी करण्याची पद्धत थोडी वेगळी आहे. बंगालमध्ये दिवाळी दरम्यान काली पूजेला जास्त महत्त्व असते, मात्र धनत्रयोदशीला ते ‘यमदीपदान’ आवर्जून करतात. यादिवशी ओडिशा आणि पश्चिम बंगालमध्ये धनत्रयोदशीच्या रात्री घराच्या अवतीभवती आणि तुळशीजवळ १३ मातीचे दिवे लावण्याची प्रथा आहे. तसेच काही भागांत पूर्वजांच्या आत्म्याला मार्ग दाखवण्यासाठी उंच बांबूवर ‘आकाशदीप’ (कंदील किंवा दिवा) टांगला जातो.
राजस्थानच्या ग्रामीण भागात धनत्रयोदशीला निसर्ग आणि पशुधनाशी जोडले गेले आहे. यादिवशी ग्रामीण राजस्थानात गायी आणि बैलांना सजवून त्यांची पूजा केली जाते, कारण त्यांना खरी संपत्ती मानले जाते. तसेच यादिवशी पाण्याचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी महिला गावातील विहिरीची किंवा पाण्याच्या स्त्रोताची पूजा करून तिथे दिवा लावतात.
प्रांतानुसार रीतीरिवाज बदलत असले, तरी “आरोग्य हीच खरी संपत्ती” हा धनत्रयोदशीचा मूळ संदेश संपूर्ण भारतात एकाच उत्साहाने आणि श्रद्धेने साजरा केला जातो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: धनत्रयोदशी शुक्रवार, 6 नोव्हेंबर रोजी आहे
Ans: महाराष्ट्रात धन्वंतरी पूजन, सोने-चांदी खरेदी आणि धने-गूळ प्रसाद म्हणून खाण्याची परंपरा आहे.
Ans: धनत्रयोदशी हा आरोग्य, समृद्धी आणि सुख-शांतीची कामना करण्याचा सण मानला जातो.
