बुधवार, 4 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- gemini
भगवान धन्वंतरी हे हिंदू धर्मात आरोग्याचे देव, आयुर्वेदाचे प्रवर्तक आणि देवांचे वैद्य (डॉक्टर) मानले जातात. हिंदू संस्कृतीत निरोगी आयुष्याला खूप मोठे महत्त्व आहे आणि या आरोग्याचे अधिष्ठाते म्हणून धन्वंतरी यांची पूजा केली जाते. धन्वंतरी कोण आहेत, त्यांची उत्पत्ती कशी झाली आणि त्यांच्याशी संबंधित पौराणिक कथा काय आहे, याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया
‘धन्वंतरी’ या शब्दाचा उगम ‘धन्वन्’ (म्हणजेच धनुष्य किंवा शल्यचिकित्सा/शास्त्रक्रिया) आणि ‘अरी’ (म्हणजेच पारंगत असलेला) यावरून झाला आहे. ज्यांना वैद्यकीय शास्त्राचे, विशेषतः शल्यचिकित्सेचे संपूर्ण ज्ञान आहे, त्यांना धन्वंतरी म्हटले जाते.
धन्वंतरी हे भगवान विष्णूंचे अवतार मानले जातात. त्यांच्या चार हातांमध्ये शंख, चक्र, औषधी वनस्पती (किंवा जळू/जलौका) आणि मुख्य म्हणजे ‘अमृताने भरलेला कलश’ असतो. आयुर्वेदाचे मूळ प्रणेते म्हणून त्यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.
भगवान धन्वंतरी यांच्या उत्पत्तीची सर्वात प्रसिद्ध कथा समुद्रमंथनाशी जोडलेली आहे, जी श्रीमद्भागवत पुराण, विष्णू पुराण आणि महाभारतात आढळते.
एकदा महर्षी दुर्वास यांच्या शापामुळे देवराज इंद्र आणि पर्यायाने सर्व देव ऐश्वर्यहीन आणि शक्तीहीन झाले. दैत्यांनी (राक्षसांनी) देवांवर विजय मिळवला. या संकटातून मार्ग काढण्यासाठी सर्व देव भगवान विष्णूंकडे गेले. विष्णूंनी त्यांना असुरांसोबत मिळून समुद्रमंथन करण्याचा आणि त्यातून निघणारे अमृत प्राशन करून अमर होण्याचा सल्ला दिला. देव आणि दानवांनी मंदार पर्वत हा रवी म्हणून आणि वासुकी नाग हा दोरी म्हणून वापरून क्षीरसागराचे (दुधाचा समुद्र) मंथन सुरू केले.
धन्वंतरी प्रकट होते समुद्रमंथनातून एकूण १४ रत्ने बाहेर पडली. यामध्ये लक्ष्मी, कामधेनु, ऐरावत हत्ती, कल्पवृक्ष यांच्यानंतर सर्वात शेवटी, कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील त्रयोदशी तिथीला, एक अत्यंत तेजस्वी पुरुष समुद्रातून प्रकट झाला.
हे तेजस्वी रूप म्हणजेच भगवान धन्वंतरी होते. ते दिसायला अत्यंत सुंदर, विशाल छाती असलेले आणि चतुर्भुज (चार हात असलेले) होते. प्रकट होताना त्यांच्या हातात अमृताने भरलेला सुवर्ण कलश होता. हा कलश घेऊन प्रकट झाल्यामुळेच देवांना अमरत्व प्राप्त करणे शक्य झाले.
भगवान धन्वंतरी ज्या दिवशी समुद्रमंथनातून प्रकट झाले, तो दिवस धनत्रयोदशी (दिवाळीचा पहिला दिवस) म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी केवळ संपत्तीची (धनाची) पूजा केली जात नाही, तर खऱ्या अर्थाने ‘आरोग्यरूपी धनाची’ पूजा केली जाते.
भारत सरकारने हा दिवस ‘राष्ट्रीय आयुर्वेद दिवस’ म्हणून घोषित केला आहे. या दिवशी लोक निरोगी आरोग्यासाठी आणि रोगांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी धन्वंतरींची उपासना करतात आणि दीपदान करतात.
पुराणानुसार, समुद्रमंथनातून प्रकट झाल्यानंतर धन्वंतरींनी विष्णूंकडे विचारले की माझे जगतात काय स्थान असेल? तेव्हा विष्णूंनी सांगितले की, “तू लोकांचे दुःख आणि रोग दूर करण्यासाठी पृथ्वीवर पुन्हा जन्म घेशील.”
त्यानुसार, द्वापार युगात काशीचे राजे ‘धन्वा’ यांच्या पोटी धन्वंतरींनी ‘दिवोदास’ म्हणून जन्म घेतला. त्यांनी ऋषी-मुनींना आणि मानवांना आयुर्वेदाचे ज्ञान दिले. सुश्रुत संहितेचे निर्माते ‘महर्षी सुश्रुत’ हे राजे दिवोदास (धन्वंतरी) यांचेच शिष्य होते, ज्यांना त्यांनी शल्यचिकित्सेचे (Surgery) जगातील पहिले प्रगत ज्ञान दिले.
हिंदू संस्कृतीत “पहिलं सुख निरोगी काया” (पहिले सुख म्हणजे निरोगी शरीर) मानले जाते. भगवान धन्वंतरी हे याच आरोग्याचे प्रतीक आहेत. त्यांनी मानवाचा आजारांपासून बचाव व्हावा म्हणून आयुर्वेदासारखे महान शास्त्र दिले. त्यामुळेच आजही कोणत्याही वैद्यकीय उपचाराची किंवा औषधोपचाराची सुरुवात करताना भगवान धन्वंतरींचे स्मरण केले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: भगवान धन्वंतरी यांना आरोग्याचे देव आणि आयुर्वेदाचे जनक मानले जाते. ते भगवान विष्णूंचा अवतार असल्याची धार्मिक मान्यता आहे.
Ans: त्यांच्या चार हातांत शंख, चक्र, औषधी वनस्पती किंवा जळू आणि अमृतकलश असल्याचे चित्रण केले जाते.
Ans: आयुर्वेदाच्या प्रवर्तनाशी आणि औषधोपचाराच्या ज्ञानाशी त्यांचे नाव जोडले जाते. त्यामुळे त्यांना आयुर्वेदाचे जनक मानले जाते
