शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
सनातन हिंदू धर्मात प्रत्येक पूजा-विधीमागे काही ना काही शास्त्रीय, आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक कारण असते. देवपूजा सुरू करण्यापूर्वी पूजास्थळावर, पूजा साहित्यावर किंवा घराच्या परिसरात गोमूत्र शिंपडण्याची परंपरा अनेक ठिकाणी आजही पाळली जाते. काहींना ही केवळ जुनी प्रथा वाटत असली तरी धर्मशास्त्रात आणि पारंपरिक आचारसंहितेत तिचे विशेष महत्त्व सांगितले आहे. गोमूत्र हे केवळ गाईचे मूत्र नसून पंचगव्याचा एक पवित्र घटक मानला जातो. त्यामुळे पूजेपूर्वी त्याचा उपयोग शुद्धीकरणासाठी केला जातो.
हिंदू धर्मात गाईला ‘गोमाता’ म्हणून पूजनीय स्थान आहे. वेद, स्मृतीग्रंथ, पुराणे आणि धर्मशास्त्रांमध्ये गाईमध्ये विविध देवतांचे अधिष्ठान असल्याचे वर्णन आढळते. गाईपासून मिळणारे दूध, दही, तूप, गोमय आणि गोमूत्र या पाच पदार्थांना मिळून ‘पंचगव्य’ असे म्हणतात. हे पंचगव्य अत्यंत पवित्र मानले जाते आणि अनेक धार्मिक विधींमध्ये त्याचा वापर केला जातो.
अनेक शास्त्रीय ग्रंथांमध्ये पंचगव्य सेवन, पंचगव्य स्नान किंवा पंचगव्यद्वारे शुद्धीकरण यांचा उल्लेख आढळतो. यामागील मुख्य उद्देश म्हणजे बाह्य आणि अंतःकरणाची शुद्धी करून देवपूजेसाठी योग्य वातावरण निर्माण करणे.
पूजा करताना देवतेसमोर शुद्ध मन, शुद्ध शरीर आणि शुद्ध परिसर असणे आवश्यक मानले जाते. म्हणूनच पूजेच्या अगोदर गोमूत्र शिंपडून परिसराचे शुद्धीकरण केले जाते. धर्मशास्त्रानुसार गोमूत्र शिंपडल्याने पूजास्थळ पवित्र होते, देवतांच्या आगमनासाठी योग्य वातावरण तयार होते, पूजा साहित्याची धार्मिक शुद्धी होते, अशुभ किंवा अपवित्र स्पंदने दूर होतात, सात्त्विक ऊर्जा वाढण्यास मदत होते. म्हणूनच अनेक मंदिरांमध्ये तसेच यज्ञ, होम, वास्तुशांती, गृहप्रवेश, सत्यनारायण पूजा, श्राद्ध, उपनयन आणि इतर धार्मिक विधीपूर्वी गोमूत्राचा वापर केला जातो.
सनातन परंपरेनुसार प्रत्येक स्थळी विविध प्रकारच्या सूक्ष्म ऊर्जा कार्यरत असतात. ज्या ठिकाणी पूजा केली जाते तेथे सात्त्विकता वाढविणे आवश्यक असते.
नकारात्मक ऊर्जा दूर होते. धर्मशास्त्रानुसार गोमूत्रामध्ये वातावरणातील अशुभ किंवा नकारात्मक स्पंदने कमी करण्याची क्षमता असल्याचे मानले जाते. त्यामुळे पूजेदरम्यान मन अधिक एकाग्र राहते.
गोमूत्र शिंपडल्यामुळे पूजास्थळी सात्त्विकता वाढते, अशी श्रद्धा आहे. सात्त्विक वातावरणात मंत्रोच्चार, जप आणि ध्यान अधिक प्रभावी ठरते असे मानले जाते.
पूजेपूर्वी बाह्य शुद्धीबरोबरच मानसिक शुद्धीही महत्त्वाची असते. गोमूत्र शिंपडण्याची क्रिया ही मनाला पूजेसाठी तयार करण्याचे एक प्रतीक मानली जाते.
धर्मशास्त्रात शुद्धी म्हणजे केवळ स्वच्छता नसून मनातील राग, द्वेष, मत्सर, लोभ आणि अहंकार यांसारख्या नकारात्मक भावनांचा त्याग करण्याचाही संदेश दिला आहे. गोमूत्र शिंपडणे म्हणजे अपवित्रतेचा त्याग, सात्त्विकतेचे स्वागत, देवपूजेसाठी अंतःकरणाची तयारी, ईश्वराप्रती नम्रता व्यक्त करणे.
धार्मिक श्रद्धेबरोबरच या परंपरेकडे काही प्रमाणात वैज्ञानिक दृष्टीनेही पाहिले जाते.
काही संशोधनांमध्ये देशी गाईच्या गोमूत्रामध्ये विशिष्ट प्रकारचे सूक्ष्मजीवरोधक (Antimicrobial) गुणधर्म असल्याचे निरीक्षण नोंदवले गेले आहे. तथापि, सर्व प्रकारच्या गोमूत्राला समान औषधी किंवा जंतूनाशक परिणाम आहेत, असे निश्चितपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे याकडे पारंपरिक उपयोग म्हणूनच पाहणे योग्य ठरेल.
पूर्वी ग्रामीण भागात रासायनिक निर्जंतुकीकरणाची साधने उपलब्ध नव्हती. त्यामुळे गोमय आणि गोमूत्राचा वापर अंगण, देवघर आणि यज्ञस्थळ स्वच्छ व तुलनेने निर्जंतुक ठेवण्यासाठी केला जात असे.
गोमूत्राचा वापर धार्मिक विधींमध्ये केला जातो
दैनंदिन देवपूजा, गणेशपूजन, सत्यनारायण महापूजा, गृहप्रवेश, वास्तुशांती, यज्ञ आणि होम, नामकरण व उपनयन, विवाहपूर्व धार्मिक विधी, श्राद्धकर्म, मंदिरातील विशेष पूजाविधी
परंपरेनुसार स्वच्छ पात्रात गोमूत्र घेऊन आंब्याच्या पानाने, दूर्वेने किंवा कुशाने पूजास्थळी हलक्या हाताने शिंपडले जाते. त्यावेळी ईश्वराचे नामस्मरण किंवा शुद्धीकरणाचे मंत्र म्हटले जातात. त्यानंतर पूजा साहित्य व्यवस्थित मांडून देवपूजा सुरू केली जाते.
प्रत्येक वेळी गोमूत्र उपलब्ध असेलच असे नाही. अशा वेळी धर्मशास्त्रात गंगाजल, तीर्थ, मंत्रोच्चारित पाणी किंवा स्वच्छ जल वापरूनही शुद्धीकरण करता येते. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे श्रद्धा, स्वच्छता आणि भक्तिभाव असावा.
पूजेपूर्वी गोमूत्र शिंपडण्याची परंपरा ही केवळ अंधश्रद्धा नसून धार्मिक श्रद्धा, आध्यात्मिक शुद्धी आणि प्राचीन स्वच्छतेच्या संकल्पनेशी जोडलेली आहे. धर्मशास्त्रात गोमूत्राला पवित्र मानले गेले असून ते पूजास्थळातील सात्त्विकता वाढविण्याचे प्रतीक मानले जाते. आधुनिक काळातही या परंपरेचा मूळ संदेश लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. पूजा ही केवळ बाह्य विधी नसून शुद्ध मन, स्वच्छ परिसर आणि भक्तिभावाने केलेली ईश्वरसेवा आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पूजास्थळाचे धार्मिक शुद्धीकरण करून सात्त्विक वातावरण निर्माण करण्यासाठी ही परंपरा पाळली जाते.
Ans: धार्मिक श्रद्धेनुसार गोमूत्र शिंपडल्याने अशुद्धता आणि नकारात्मक स्पंदने दूर होतात, असे मानले जाते.
Ans: काही प्रयोगशाळा-अभ्यासांमध्ये गोमूत्राच्या काही नमुन्यांमध्ये सूक्ष्मजीवरोधक गुणधर्म आढळले आहेत. मात्र ते आधुनिक निर्जंतुकीकरणाचे साधन असल्याचे ठोस पुरावे नाहीत.
