शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- गुगल
मुंबईच्या अंधेरी (पश्चिम) भागातील वेसावे (वर्सोवा) कोळीवाड्यातील आई हिंगळा देवी (हिंगलाज माता) ही या गावाची मुख्य ग्रामदेवता असून स्थानिक कोळी समाजाचे आराध्य व कुलदैवत आहे. पाकिस्तानातील बलुचिस्तान प्रांतात असलेल्या मूळ ‘हिंगलाज माता’ या जागृत शक्तिपीठाचे हे रूप मानले जाते.
कोळी समाजाची कुलदेवता. वेसावे गावातील मच्छीमार बांधव आणि स्थानिक कोळी समाजाची ही प्रमुख कुलदेवता व रक्षणकर्ती मानली जाते. संपूर्ण वेसावे गावठाणाची ही ग्रामदेवता असून तिच्या आगमनाने गावाचे आणि मच्छीमार व्यवसायाचे कल्याण झाले अशी ग्रामस्थांची गाढ श्रद्धा आहे. स्थानिक कोळी बांधवांव्यतिरिक्त मुंबई व आसपासच्या परिसरातील अनेक भाविक नवस फेडण्यासाठी आणि देवीच्या दर्शनासाठी येथे नियमित येतात.
पौराणिक कथेनुसार दक्ष राजाच्या यज्ञावेळी देवी सतीने आत्मदहन केल्यानंतर भगवान विष्णूंच्या सुदर्शन चक्राने तिच्या शरीराचे तुकडे झाले. त्यापैकी देवीच्या कपाळाचा (हिंगुला) भाग बलुचिस्तानमधील मकरंद पर्वतावर पडला आणि तेथे ‘हिंगलाज माता’ हे शक्तिपीठ निर्माण झाले. या मूळ शक्तिपीठाचे स्वरूप असलेली हिंगळा देवी वेसावे कोळीवाड्यात स्थानापन्न झाली. प्रसिद्ध कोळीगीत “हिंगलाय देवी गो, हिंगलाय देवी, तू उभी हायस वेसावे गावानू” हे या देवीच्या महिमेचे वर्णन करतात.
शारदीय नवरात्रोत्सव, चैत्र नवरात्र आणि वार्षिक जत्रेच्या वेळी मंदिरात मोठा उत्सव साजरा केला जातो. या काळात कोळी समाजाच्या पारंपरिक पद्धतीने गोंधळ, पूजा आणि पालखी सोहळे पार पडतात.
घटस्थापना आणि अखंड नंदादीप. नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी वेसावे कोळी जमात ट्रस्ट आणि मानकरी हिंगळे कुटुंबीयांच्या हस्ते विधिवत घटस्थापना केली जाते. नऊ दिवस देवीसमोर अखंड नंदादीप तेवत ठेवला जातो. नऊ दिवसांत देवीच्या मूर्तीला दररोज वेगवेगळ्या रंगीबेरंगी साड्या, पारंपरिक कोळी दागिने आणि फुलांची आरास करून आकर्षक रूपात सजवले जाते.
दुर्गाष्टमीच्या पहाटे मंदिरात विशेष होम-हवन विधी पार पडतो. गावाच्या सुख-समृद्धीसाठी आणि दर्यावर्दी मच्छीमार बांधवांच्या रक्षणासाठी या होमात आहुती दिली जाते.
नवरात्रीत देवीच्या दरबारात कोळी समाजाच्या पारंपरिक पद्धतीने ‘गोंधळ’ आणि ‘जागरण’ घातले जाते. संबळ आणि तुणतुण्याच्या तालावर देवीची स्तुती करणारी गाणी गायली जातात. ही देवी ‘नवसाला पावणारी’ असल्याची भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे. त्यामुळे नवरात्रीत महिला पारंपरिक कोळी वेशभूषेत (नऊवारी साडी व सोन्याचे पारंपरिक दागिने घालून) देवीची खणा-नारळाने ओटी भरण्यासाठी आणि नवस फेडण्यासाठी मोठी गर्दी करतात.
उत्सवाच्या काळात मंदिराच्या परिसरात महिला एकत्र येऊन “हिंगलाय देवी गो, हिंगलाय देवी” यासारखी पारंपरिक कोळी भक्तीगीते गातात आणि फेर धरून नृत्य करतात.
मानाचा भात (महाप्रसाद). उत्सवातील विशेष दिवशी किंवा रविवारी देवीला खास नैवेद्य दाखवल्यानंतर संपूर्ण गावातील कोळी बांधव एकत्र बसून ‘मानाचा भात’ म्हणजेच महाप्रसादाचा लाभ घेतात.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: आई हिंगळा देवीचे मंदिर मुंबईतील अंधेरी पश्चिम येथील वेसावे कोळीवाड्यात, पाटील गल्ली परिसरात आहे.
Ans: धार्मिक मान्यतेनुसार, वेसावे येथील हिंगळा देवीचे स्वरूप पाकिस्तानातील बलुचिस्तानमधील हिंगलाज माता शक्तिपीठाशी जोडले जाते.
Ans: पश्चिम रेल्वेने अंधेरी स्थानकावर किंवा मेट्रोने वर्सोवा स्थानकावर उतरून रिक्षा अथवा बसने वेसावे कोळीवाड्यातील मंदिरात पोहोचता येते.
