फोटो सौजन्य- pinterest
रक्षाबंधन हा भारतीय संस्कृतीतील भाऊ-बहिणीच्या प्रेमाचा, जिव्हाळ्याचा आणि परस्पर विश्वासाचा सण म्हणून ओळखला जातो. श्रावण पौर्णिमेला साजरा होणाऱ्या या सणामध्ये बहीण भावाच्या मनगटावर राखी बांधते आणि त्याच्या दीर्घायुष्याची, सुख-समृद्धीची कामना करते. त्याबदल्यात भाऊ आपल्या बहिणीचे सदैव रक्षण करण्याचे वचन देतो. मात्र, रक्षाबंधनाचे महत्त्व केवळ भाऊ-बहिणीच्या नात्यापुरते मर्यादित नाही. भारतीय पुराणकथा आणि इतिहासामध्ये ‘रक्षा’, ‘विश्वास’, ‘वचन’ आणि ‘आपुलकी’ या भावनांशी जोडलेल्या अनेक कथा आढळतात.
रक्षाबंधनाशी संबंधित प्राचीन कथांमध्ये देवराज इंद्र आणि त्यांची पत्नी इंद्राणी यांची कथा विशेष महत्त्वाची मानली जाते. भविष्य पुराणातील आख्यायिकेनुसार देव आणि दानव यांच्यात भीषण युद्ध सुरू होते. या युद्धात देवांचे सैन्य संकटात सापडले होते आणि इंद्राला पराभवाची भीती निर्माण झाली होती. अशा वेळी इंद्राणीने गुरू बृहस्पती यांच्या मार्गदर्शनाने इंद्राच्या मनगटावर रक्षासूत्र बांधले. या रक्षासूत्रामागे असलेल्या मंगलभावनेमुळे आणि आशीर्वादामुळे इंद्राला नवे धैर्य मिळाले. त्यानंतर देवांनी युद्धात विजय मिळवला.
महाभारताशी संबंधित श्रीकृष्ण आणि द्रौपदीची कथा रक्षाबंधनाच्या भावनेशी जोडली जाते. शिशुपालाचा वध करताना श्रीकृष्णाच्या बोटाला दुखापत झाली आणि त्यातून रक्त वाहू लागले. हे पाहताच द्रौपदीने क्षणाचाही विलंब न करता आपल्या साडीचा पदर फाडून श्रीकृष्णाच्या बोटाला बांधला. द्रौपदीच्या या सहज आणि निःस्वार्थ प्रेमाने श्रीकृष्ण प्रभावित झाले. या प्रेमाच्या ऋणाची परतफेड करण्याचे वचन त्यांनी दिले. पुढे महाभारतातील द्रौपदीच्या वस्त्रहरणाच्या प्रसंगात श्रीकृष्णाने तिचे रक्षण केले, ही कथा रक्षाबंधनातील एका महत्त्वाच्या भावनेची जाणीव करून देते.
यमराज आणि यमुनेची कथा देखील रक्षाबंधनाच्या परंपरेशी जोडली जाते. यमुनेला आपल्या भावाची, यमराजाची भेट व्हावी अशी इच्छा होती. बऱ्याच काळानंतर यमराज तिच्या घरी गेले. यमुनेने भावाचे प्रेमाने स्वागत केले, त्याला भोजन दिले आणि त्याच्या मनगटावर रक्षासूत्र बांधले. यमुनेच्या प्रेमाने आणि आदरातिथ्याने प्रसन्न झालेल्या यमराजाने तिला वर मागण्यास सांगितले. यमुनेने भावाच्या मंगलाची इच्छा व्यक्त केली. तेव्हा यमराजाने तिला वरदान दिले, अशी आख्यायिका आहे. या कथेमुळे रक्षाबंधनाला दीर्घायुष्य, मंगलकामना आणि भावंडांमधील प्रेमाचा सण म्हणून धार्मिक-सांस्कृतिक अर्थ प्राप्त झाला.
रक्षाबंधनाशी संबंधित आणखी एक प्रसिद्ध कथा भगवान विष्णू, माता लक्ष्मी आणि राजा बली यांच्याशी जोडली जाते. राजा बली हा भगवान विष्णूचा महान भक्त होता. वामन अवतारातील प्रसंगानंतर भगवान विष्णूंनी बलीला दिलेल्या वचनामुळे त्याच्यासोबत पाताळात राहण्यास सुरुवात केली, अशी पुराणातील कथा आहे. त्यामुळे माता लक्ष्मी चिंतेत पडल्या. भगवान विष्णूंना वैकुंठात परत आणण्यासाठी माता लक्ष्मी राजा बलीकडे गेल्या. त्यांनी बलीच्या मनगटावर राखी बांधली आणि त्याला आपला भाऊ मानले. बलीनेही या नात्याचा स्वीकार केला. त्यानंतर माता लक्ष्मीने भगवान विष्णूंना वैकुंठात परत पाठविण्याची विनंती केली. बलीने बहिणीच्या विनंतीचा मान ठेवला.
रक्षाबंधनाशी संबंधित ऐतिहासिक कथांमध्ये मेवाडच्या राणी कर्णावती आणि मुघल सम्राट हुमायूं यांची कथा विशेष प्रसिद्ध आहे. मेवाडवर संकट ओढवले असताना राणी कर्णावतीने हुमायूंला राखी पाठवून त्याच्याकडे मदतीची अपेक्षा व्यक्त केली.
धर्म आणि राजकीय परिस्थिती वेगळी असतानाही राखीच्या नात्याला महत्त्व देत हुमायूंने राणीच्या मदतीसाठी प्रयत्न केले, अशी कथा प्रचलित आहे. या घटनेचा उल्लेख भारतीय इतिहासातील सांस्कृतिक ऐक्य आणि मानवी नात्यांच्या संदर्भात केला जातो. मात्र, कर्णावती-हुमायूं यांच्या राखीच्या कथेबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत. त्यामुळे ही घटना सांगताना तिला निर्विवाद ऐतिहासिक तथ्याऐवजी लोकप्रिय ऐतिहासिक आख्यायिका म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.
या सर्व कथांकडे पाहिले तर रक्षाबंधनाचा अर्थ केवळ एका विशिष्ट कौटुंबिक नात्यापुरता मर्यादित राहत नाही. इंद्र-इंद्राणीच्या कथेत संकटावर मात करण्याचे बळ दिसते; कृष्ण-द्रौपदीच्या कथेत निःस्वार्थ प्रेम आणि रक्षणाची भावना दिसते; यम-यमुनेच्या कथेत भावंडांमधील जिव्हाळा आणि मंगलकामना दिसते; तर लक्ष्मी-बलीच्या कथेत विश्वासातून निर्माण होणाऱ्या नात्याचे महत्त्व अधोरेखित होते. राखीचा धागा अतिशय साधा असतो; परंतु त्याच्याशी जोडलेल्या भावना मात्र अत्यंत व्यापक असतात. त्यात प्रेम आहे, आपुलकी आहे, विश्वास आहे आणि गरजेच्या वेळी एकमेकांच्या पाठीशी उभे राहण्याचे आश्वासन आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
.png "Videos"){kind=small}
