रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
पाकिस्तानातील पंजाब प्रांतातील चकवाल जिल्ह्यात वसलेले कटसराज मंदिर (कटास राज). हे हिंदू धर्मातील अत्यंत प्राचीन आणि पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते. कटसराज मंदिर हे केवळ आपल्या ऐतिहासिक वास्तुकलेसाठीच नव्हे, तर भगवान शंकरांच्या अश्रूंशी जोडल्या गेलेल्या पौराणिक कथेमुळे जगभर प्रसिद्ध आहे. येथे असलेले पवित्र सरोवर हे भगवान शंकरांच्या अश्रूंमधून निर्माण झाले, अशी हिंदू धर्मातील श्रद्धा आहे.
कटसराज मंदिराचा इतिहास सुमारे १,५०० ते २,००० वर्षांहून अधिक जुने असल्याचे मानले जाते. काही इतिहासकारांच्या मते, या मंदिरसमुहातील काही रचना सहाव्या ते दहाव्या शतकादरम्यान बांधण्यात आल्या. पुढे विविध हिंदू राजवंशांनी या मंदिरांचा विस्तार केला. हे एकच मंदिर नसून, अनेक प्राचीन मंदिरांचा समूह आहे. त्यांची रचना उत्तर भारतीय नागर शैलीवर आधारित असून, दगडी कोरीवकाम, उंच शिखरे आणि प्राचीन स्थापत्यकला आजही पाहणाऱ्यांना आश्चर्यचकित करते.
हिंदू पुराणांनुसार, भगवान शिव यांच्या पत्नी सती यांनी आपल्या वडिलांच्या यज्ञात देहत्याग केला. सतीच्या निधनामुळे भगवान शंकर अत्यंत दुःखी झाले आणि संपूर्ण विश्वभर भ्रमण करू लागले. या दुःखात त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. असे मानले जाते की भगवान शंकरांचा एक अश्रू ज्या ठिकाणी पडला, तेथे कटसराजचे पवित्र सरोवर निर्माण झाले. दुसरा अश्रू पुष्कर सरोवर येथे पडल्याची श्रद्धा आहे. या कारणामुळे कटसराजचे सरोवर अत्यंत पवित्र मानले जाते आणि त्यात स्नान केल्याने पापांचा नाश होतो, अशी अनेक भाविकांची श्रद्धा आहे.
कटसराज मंदिराचा संबंध महाभारतमधील यक्षप्रश्न प्रसंगाशीही जोडला जातो. पौराणिककथेनुसार, वनवासाच्या काळात पांडव काही काळ येथे वास्तव्यास होते. याच परिसरातील एका सरोवराजवळ यक्ष आणि युधिष्ठिर यांच्यातील प्रसिद्ध प्रश्नोत्तरांचा प्रसंग घडल्याचे काही परंपरांमध्ये मानले जाते. दरम्यान, यासाठी ठोस ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध नाहीत; ही मुख्यतः धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक श्रद्धेचा भाग आहे.
कटसराज मंदिरसमुहामध्ये अनेक लहान-मोठी मंदिरे आहेत.
त्यांची वैशिष्ट्ये अशी आहेत:
दगडात बांधलेली प्राचीन मंदिरे.
नागर शैलीतील शिखरे.
सुंदर कोरीवकाम.
मध्यभागी पवित्र सरोवर.
शांत आणि डोंगराळ परिसर.
या मंदिरांच्या स्थापत्यकलेत भारतीय आणि गांधार परंपरेचा प्रभाव दिसून येतो.
कटसराज मंदिर हे शैव संप्रदायासाठी अत्यंत पवित्र मानले जाते. फाळणीनंतर येथे नियमित पूजा मोठ्या प्रमाणावर कमी झाली होती; मात्र अलीकडील काळात काही विशेष प्रसंगी पाकिस्तानातील हिंदू समाज आणि भारतातून परवानगी घेऊन जाणारे काही भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.
कटसराज मंदिर हे पाकिस्तानातील महत्त्वाच्या हिंदू वारसास्थळांपैकी एक आहे. या मंदिराचे संवर्धन करण्यासाठी विविध प्रयत्न करण्यात आले आहेत. परिसरातील भूजल पातळीतील बदलामुळे पवित्र सरोवराच्या पाण्याबाबत चिंता व्यक्त झाली होती आणि त्याच्या संरक्षणासाठीही उपाययोजना करण्यात आल्या आहेत.
‘कटास’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘कटाक्ष’ किंवा’अक्ष’ (डोळा/अश्रू)या संकल्पनांशी संबंधित असल्याचे काही अभ्यासक मानतात. त्यामुळे या स्थानाचे नाव भगवान शंकरांच्या अश्रूंशी जोडले गेले आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: कटसराज मंदिर पाकिस्तानातील पंजाब प्रांतातील चकवाल जिल्ह्यात स्थित आहे. हे हिंदू धर्मातील प्राचीन आणि महत्त्वाच्या तीर्थक्षेत्रांपैकी एक मानले जाते.
Ans: हिंदू धर्मातील श्रद्धेनुसार, माता सतीच्या निधनानंतर भगवान शंकरांच्या डोळ्यांतून वाहिलेल्या अश्रूंपैकी एक अश्रू ज्या ठिकाणी पडला, तेथे कटसराजचे पवित्र सरोवर निर्माण झाले.
Ans: हे मंदिर भगवान शिवाला समर्पित असून शैव संप्रदायासाठी अत्यंत पवित्र मानले जाते. पवित्र सरोवरात स्नान केल्याने पुण्यप्राप्ती होते, अशी अनेक भाविकांची श्रद्धा आहे
