रविवार, 1 नोव्हेंबर 2026
Prime Meridian Day : कसा झाला जन्म GMT आणि Time Zones चा? जाणून घ्या पृथ्वीची वेळ ठरवणाऱ्या 'त्या' काल्पनिक रेषेबद्दल ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
आपण दैनंदिन जीवनात घड्याळ पाहतो, वेगवेगळ्या देशांमधील वेळांची तुलना करतो किंवा विमानात बसून एका खंडातून दुसऱ्या खंडात प्रवास करतो. परंतु, संपूर्ण जगभरात वेळेची ही अचूकता आणि समन्वय कसा साधला जातो, याचा कधी विचार केला आहे का? याचे उत्तर दडलेले आहे पृथ्वीवरून काल्पनिकरीत्या आखलेल्या ‘प्रधान रेखांश रेषेत’ (Prime Meridian). दरवर्षी १ नोव्हेंबर रोजी जगभरात ‘प्रधान रेखांश दिन’ (Prime Meridian Day) अतिशय उत्साहाने साजरा केला जातो. हा केवळ एक भौगोलिक संकल्पनेचा दिवस नसून मानवी इतिहास, वैज्ञानिक अचूकता आणि जागतिक सहकार्याचा एक सुवर्ण अध्याय आहे.
१८८४ मध्ये वॉशिंग्टन, डी.सी. येथे आयोजित आंतरराष्ट्रीय रेखांश परिषदेत लंडनजवळील ग्रीनविच येथील ‘रॉयल ऑब्झर्व्हेटरी’मधून जाणाऱ्या रेषेला शून्य अंश (०°) रेखांश म्हणजेच ‘प्रधान रेखांश’ म्हणून अधिकृत मान्यता देण्यात आली. या ऐतिहासिक निर्णयाची आठवण म्हणून १ नोव्हेंबर हा दिवस विशेष मानला जातो. या एका काल्पनिक रेषेने जगाचा वेळेकडे आणि नकाशाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन पूर्णपणे बदलून टाकला.
पृथ्वीवर उभ्या आणि आडव्या काल्पनिक रेषा आखण्यात आल्या आहेत, ज्यांना अनुक्रमे रेखांश (Longitudes) आणि अक्षांश (Latitudes) म्हटले जाते. अक्षांशांमध्ये विषुववृत्त (Equator) ही पृथ्वीला उत्तर आणि दक्षिण गोलार्धात विभागणारी मुख्य रेषा मानली जाते. परंतु, रेखांशाच्या बाबतीत असा कोणताही नैसर्गिक मध्यबिंदू उपलब्ध नव्हता. १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात जगातील विविध देश आपापल्या सोयीनुसार वेगवेगळ्या ठिकाणांवरून वेळेची गणना करत असत, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय प्रवास, सागरी व्यापार आणि रेल्वे वेळापत्रकांत प्रचंड गोंधळ निर्माण होत असे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : VIRAL VIDEO : पाकिस्तानी महिला न्यायाधीशांची कविता भारतात व्हायरल; ‘तुझ्या आशेपेक्षा जास्त…’ म्हणत तरुण वकिलांचे जिंकले मन
हा गोंधळ दूर करण्यासाठी ऑक्टोबर १८८४ मध्ये अमेरिकेच्या वॉशिंग्टन डी.सी. शहरात आंतरराष्ट्रीय रेखांश परिषद (International Meridian Conference) भरवण्यात आली. या परिषदेत जगातील २५ देशांतील प्रतिनिधी आणि शास्त्रज्ञ सहभागी झाले होते. अनेक वाद आणि चर्चेनंतर, बहुमताने ब्रिटनमधील लंडन शहरात असलेल्या ग्रीनविचच्या ‘रॉयल ऑब्झर्व्हेटरी’ (Royal Observatory, Greenwich) मधून जाणाऱ्या रेषेला ‘शून्य अंश रेखांश’ (Prime Meridian) म्हणून स्वीकारण्याचा ऐतिहासिक ठराव संमत करण्यात आला. १ नोव्हेंबर १८८४ रोजी या ठरावावर अंतिम शिक्कामोर्तब झाले, म्हणून हा दिवस प्रधान रेखांश दिन म्हणून ओळखला जातो.
प्रधान रेखांश रेषेचे सर्वात महत्त्वाचे कार्य म्हणजे जागतिक प्रमाणवेळेची (Greenwich Mean Time – GMT) निर्मिती करणे हे आहे. ही रेषा पृथ्वीला दोन समान भागांमध्ये विभागते — पूर्व गोलार्ध (Eastern Hemisphere) आणि पश्चिम गोलार्ध (Western Hemisphere). या रेषेपासून पूर्वेकडे किंवा पश्चिमेकडे प्रवास करताना वेळ कशी बदलते, हे गणित निश्चित केले गेले आहे.
पृथ्वी स्वतःभोवती ३६० अंशांत फिरते आणि एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी तिला २४ तास लागतात. याचा अर्थ पृथ्वी एका तासात १५ अंश रेखांश पार करते (किंवा १ अंश फिरण्यासाठी ४ मिनिटे लागतात). ग्रीनविच रेषेपासून पूर्वेकडे गेल्यावर प्रत्येक १ अंशाला वेळ ४ मिनिटांनी पुढे जाते, तर पश्चिमेकडे गेल्यावर ४ मिनिटांनी मागे जाते. उदाहरणार्थ, भारताची प्रमाणवेळ (Indian Standard Time – IST) ही ८२.५ अंश पूर्व रेखांशावर आधारित आहे, ज्यामुळे आपली वेळ ग्रीनविच वेळेपेक्षा ५ तास ३० मिनिटे पुढे (GMT +5:30) आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : VIDEO VIRAL : ज्यू धर्मगुरूने हिंदू धर्माची उडवली खिल्ली; गोमूत्राबाबतच्या ‘त्या’ वक्तव्याने पेटला आंतरराष्ट्रीय वाद
आजच्या आधुनिक युगात आपण वापरत असलेले स्मार्टफोन, जीपीएस (Global Positioning System), गुगल मॅप्स आणि विमान वाहतूक यंत्रणा हे सर्व या रेखांशाच्या आधारावरच कार्य करतात. जरी आजच्या डिजिटल युगात ‘अॅटॉमिक क्लॉक’ आणि ‘युनिव्हर्सल कोऑर्डिनेटेड टाइम’ (UTC) चा वापर वेळेच्या अचूकतेसाठी केला जात असला, तरी त्याचा पाया आजही ग्रीनविच येथील प्रधान रेखांश रेषेवरच आधारलेला आहे.
जर १८८४ मध्ये जगाने एकत्र येऊन ही एकसंध यंत्रणा स्वीकारली नसती, तर आज आंतरराष्ट्रीय व्यापार, शेअर बाजार, दूरसंचार यंत्रणा आणि अंतराळ संशोधन यात मोठी अराजकता निर्माण झाली असती. म्हणूनच, प्रधान रेखांश दिन आपल्याला विज्ञानाची शक्ती आणि मानवी सहकार्याचे मूल्य शिकवतो.
Ans: प्रधान रेखांश दिन दरवर्षी १ नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जातो. हा दिवस १८८४ मधील आंतरराष्ट्रीय रेखांश परिषदेच्या ऐतिहासिक निर्णयाच्या स्मरणार्थ पाळला जातो.
Ans: प्रधान रेखांश ही ०° (शून्य अंश) मानलेली काल्पनिक रेखांश रेषा आहे, जी लंडन (इंग्लंड) येथील ग्रीनविच रॉयल ऑब्झर्व्हेटरीमधून जाते आणि पृथ्वीला पूर्व व पश्चिम गोलार्धात विभागते.
Ans: ही रेषा जागतिक प्रमाणवेळ (GMT) निश्चित करण्याचा आणि जगातील सर्व देशांचे टाइम झोन ठरवण्याचा मुख्य आधार मानली जाते.
