शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
Photo Credit- Social Media (कैद्यांना नरकयातना देणारी काय असते 'अंडा सेल)
कुख्यात अंडरवर्ल्ड डॉन अबू सालेमला भेटण्यासाठी आलेल्या दोन परदेशी नागरिकांना एटीएसने ताब्यात घेतले. त्यांची चौकशीही सुरू केली. पण त्याला ज्या कोठडीत ठेवण्यात आले आहे. या निमित्ताने ‘अंडा सेल कोठडी’ पुन्हा एकदा चर्चेत आली आहे. पण ही अंडा सेल कोठडी’ नेमकी काय असते, याबाबत तुम्हाला माहिती आहे का?
कारागृहातील अंडा सेल कोठडी ही उच्च-सुरक्षा सेल असते. या कोठडीचा आकार अंड्याप्रमाणे असतो. देशातील मध्यवर्ती कारागृहांमध्ये ही व्यवस्था आहे. देशातील अत्यंत घातक आणि धोकादायक मानल्या जाणाऱ्या कैद्यांसाठी या कोठड्यांची रचना करण्यात आली आहे. या सेलमध्ये विजेची सोय नसते. कैद्यांना अंधारात ठेवले जाते. सुविधांच्या नावाखाली कैद्यांना झोपण्यासाठी एकच बेड दिला जातो. कक्षाच्या बाहेर विद्युत कुंपणे असतात. कारागृहाच्या आत आणि बाहेर सुरक्षा कर्मचारी तैनात असतात. हे सेल पूर्णपणे बॉम्बप्रूफ बनवले जातात. मुंबईतील सर्वात मोठ्या आर्थर रोड कारागृहात असे नऊ कक्ष आहेत.
यामध्ये आतील आणि बाह्य अशा दोन स्तरांवर सुरक्षा असते. अंतर्गत बाजून एका ठराविक वेळी सेल उघडली जाते. यावेळी कैदी ठराविक वेळेतच बाहेर जाऊन फिरू शकतात. प्रत्येक कैद्यासाठी बाहेर जाण्याची वेळ वेगळी असते जेणेकरून त्यांच्यात संवाद होणार नाही.
हेही वाचा: दहशतवाद एक गंभीर धोका; पूर्व आशिया शिखर परिषदेत पंतप्रधान मोदींचा इशारा
आधुनिक समाजात, तुरुंगात हळूहळू फाशीची जागा शिस्तबद्धतेने घेतली आहे. कारागृहांमध्ये एखाद्या व्यक्तीला लक्ष्य करण्यावर भर दिला जातो. पण एकांतवासाची छळ प्रथा हे आधुनिक कारागृहांचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. अगदी भारतीय तुरुंगातही अंडा सेल हा एकांतवासाचाच प्रकार आहे. अनेक लोक त्याची व्याख्या क्रूर, अमानुष, मानहानीकारक आणि अमानवीय अशी करतात.
भारतातील अंडा सेल संदर्भात ज्वलंत उदाहरण म्हणजे अरुण फरेरा यांच्या 2014 च्या जेल मेमोअर कलर्स ऑफ द केजमधून आले आहे. त्यांच्या मते, अंडा सेल हा उच्च ओव्हल परिमितीच्या भिंतीच्या आत असलेल्या खिडकीविरहित पेशींचा एक समूह आहे जो तुरुंगाच्या उच्च सुरक्षा हद्दीतील कमाल सुरक्षा क्षेत्र आहे. तुम्हाला बाहेरचे काहीही दिसत नाही, ना हिरवळ, ना आकाश. सर्व कक्षांच्या मध्यभागी एक टेहळणी बुरूज आहे. अंड्यातून बाहेर पडणे अशक्य आहे. कैद्यांना त्रास देण्यासाठी त्याची रचना करण्यात आली आहे.
हेही वाचा: पुण्यात घरफोड्यांचं सत्र सुरुचं, बंद फ्लॅट फोडून तब्बल ‘इतक्या’ लाखांचा ऐवज लंपास
अंडा सेल जेल मॅन्युअलद्वारे अधिकृत आहे की नाही याबाबत अद्याप कोणतीही स्पष्टता नाही. तरीही अंडी सेल हा भारतीय तुरुंगांचा महत्त्वाचा भाग आहे. सर्वोच्च न्यायालयाने ‘कैद्यांना इतर कैद्यांपासून पूर्णपणे वेगळे आणि एकटे ठेवणे आणि कारागृहात बाहेरील जगापासून वेगळे ठेवणे’ अशी एकांतवासाची व्याख्या केली आहे. सर्वोच्च न्यायालयाच्या या विधानावरून ही शिक्षा कुणालाही झाली तरी ती शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी विनाशकारी असल्याचेही दिसून येते. एका प्रकरणात सुप्रीम कोर्टाने लिहिले होते की, “जर कैदी मानसिक छळामुळे किंवा शारीरिक छळामुळे तुटला तर त्याला जेल प्रशासन जबाबदार असेल.” तथापि, अंडा सेल आणि मूलभूत अधिकारांपासून वंचित ठेवणे हे कायदेशीर कारावासाच्या मर्यादेत किती काळ योग्य मानले जाऊ शकते, हा प्रश्न अद्यापही कायम आहे.
आयपीसीच्या कलम 73 नुसार कोणत्याही व्यक्तीची शिक्षा सहा महिन्यांपेक्षा कमी असेल तर त्याला 30 दिवसांपेक्षा जास्त काळ एकांतात ठेवता येत नाही. जर शिक्षा एक वर्षापेक्षा कमी असेल तर हा कालावधी 60 दिवसांचा असू शकतो. हे नियम कैद्याच्या गुन्ह्यावर अवलंबून नसून सर्वांना समानतेने लागू होतात. त्याच वेळी, कलम 74 म्हणते की एकाकी कारावासाची वेळ एकावेळी 14 दिवसांपेक्षा जास्त असू शकत नाही. संयुक्त राष्ट्रांच्या नेल्सन मंडेला नियमांनुसार, 15 दिवसांपेक्षा जास्त काळ एकांतवास हा छळाचा प्रकार आहे.
