World Biofuel Day: शेंगदाण्याच्या तेलापासून सुरू झालेला रंजक प्रवास; जाणून घ्या ‘जागतिक जैवइंधन दिना’चा इतिहास अन् भारताची भूमिका

World Biofuel Day : जागतिक जैवइंधन दिन दरवर्षी १० ऑगस्ट रोजी साजरा केला जातो. जैवइंधनाबद्दल जागरूकता पसरवणे आणि पर्यायी ऊर्जा स्रोतांना प्रोत्साहन देणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे.

• १० ऑगस्ट – जागतिक जैवइंधन दिन
• सर रुडॉल्फ डिझेल यांच्या प्रयोगाचे स्मरण
• भारताची ऊर्जा स्वावलंबनाकडे वाटचाल

दरवर्षी १० ऑगस्ट रोजी जगभरात ‘जागतिक जैवइंधन दिन’ (World Biofuel Day) अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो. आज जगासमोर उभे ठाकलेले हवामान बदलाचे संकट (Climate Change) आणि दिवसेंदिवस वाढणारे प्रदूषण या पार्श्वभूमीवर हा दिवस केवळ एक दिनविशेष न राहता, मानवी भविष्याला नवी दिशा देणारा एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण टप्पा ठरत आहे. खनिज तेल म्हणजेच पेट्रोल आणि डिझेल यांसारख्या पारंपरिक जीवाश्म इंधनांचा साठा मर्यादित आहे आणि त्यांच्या वापराने मोठ्या प्रमाणात होणारे कार्बन उत्सर्जन पर्यावरणाचा समतोल बिघडवत आहे. अशा वेळी बायोडिझेल, इथेनॉल आणि बायोगॅस यांसारखी जैवइंधने मानवासाठी निसर्गाने दिलेला एक उत्तम हरित पर्याय म्हणून समोर आली आहेत.

या विशेष दिवसामागे एक अत्यंत मनोरंजक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे. आज आपण ज्यांचा वापर डिझेल इंजिनचे जनक म्हणून करतो, त्या सर रुडॉल्फ डिझेल (Sir Rudolf Diesel) यांनी १० ऑगस्ट १८९३ रोजी पहिल्यांदा शेंगदाण्याच्या तेलावर (Peanut Oil) एक यांत्रिक इंजिन यशस्वीपणे चालवून दाखवले होते. एका वनस्पती तेलावर इंजिन चालू शकते, ही कल्पना त्या काळात अकल्पनीय होती. पुढील शतकात वनस्पती आणि सेंद्रिय कचऱ्यापासून बनवलेले इंधन हेच पारंपरिक इंधनाची जागा घेईल, अशी भविष्यवाणी सर रुडॉल्फ डिझेल यांनी त्याच वेळी केली होती. त्यांच्या याच महान संशोधनाला मानवंदना देण्यासाठी आणि जैविक इंधनाचा प्रचार-प्रसार करण्यासाठी भारत सरकारच्या पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयाने २०१५ पासून अधिकृतपणे हा दिवस पाळण्यास सुरुवात केली.

भारतासाठी जैवइंधन क्षेत्राचे अनन्यसाधारण महत्त्व

भारतासारख्या वेगाने विकसित होणाऱ्या देशासाठी ‘जागतिक जैवइंधन दिन’ अत्यंत कळीचा मानला जातो. भारत आपल्या गरजेच्या सुमारे ८५% पेक्षा जास्त कच्चा तेल (Crude Oil) परदेशातून आयात करतो, ज्यासाठी देशाला दरवर्षी लाखो कोटी रुपयांचे परकीय चलन (Foreign Exchange) खर्च करावे लागते. जर आपण देशांतर्गत स्तरावर जैवइंधनाचे उत्पादन वाढवले, तर कच्च्या तेलाची आयात मोठ्या प्रमाणावर कमी होऊ शकते. यामुळे भारताचे परकीय चलन तर वाचेलच, शिवाय देश ऊर्जा क्षेत्रात खऱ्या अर्थाने ‘आत्मनिर्भर’ होण्याच्या दिशेने वेगाने पुढे जाईल.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Typhoon Dolphin: डॉल्फिन चक्रीवादळाचा चीनला तडाखा! शांघायमध्ये 1300 उड्डाणे रद्द, 4 लाखांहून अधिक लोकांचे स्थलांतर

जैवइंधनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे इंधन तयार करण्यासाठी लागणारा कच्चा माल आपल्या शेतात आणि आसपासच्या परिसरात मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असतो. ऊस, मका, तांदळाचा भुसा, सडलेले अन्नधान्य, कचरा, पराटी आणि वनस्पती तेलांचा वापर करून इथेनॉल व बायोडिझेलची निर्मिती केली जाते. जेव्हा शेतकरी आपल्या पिकांचे उर्वरित अवशेष किंवा टाकाऊ माल इथेनॉल निर्मितीसाठी कारखान्यांना देतात, तेव्हा त्यांना पिकाव्यतिरिक्त एक अतिरिक्त उत्पन्नाचा स्त्रोत मिळतो. त्यामुळे जैवइंधन तंत्रज्ञान हे केवळ इंधनाचा पर्याय नसून भारतातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला आणि बळीराजाला बळ देणारे एक मुख्य साधन ठरत आहे.

जैवइंधनाचे विविध प्रकार आणि तंत्रज्ञान

जैवइंधनाची निर्मिती आणि स्त्रोतांनुसार त्यांचे विविध प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते:

• बायो-इथेनॉल (Bio-Ethanol): हे प्रामुख्याने साखर आणि स्टार्चयुक्त पिकांपासून जसे की ऊस, मका, आणि धान्यांपासून किण्वन (Fermentation) प्रक्रियेद्वारे बनवले जाते. सध्या हे पेट्रोलमध्ये मिसळून (Ethanol Blending) वाहनांमध्ये वापरले जात आहे.
• बायो-डिझेल (Bio-Diesel): हे अखाद्य वनस्पती तेल (Non-edible oils), प्राण्यांची चरबी किंवा वापरलेले स्वयंपाकाचे तेल (Used Cooking Oil – RUCO) यांच्यावर प्रक्रिया करून बनवले जाते. हे थेट डिझेल वाहनांमध्ये वापरणे शक्य आहे.
• प्रगत जैवइंधन (Advanced Biofuels / 2G & 3G): यामध्ये पिकांचे उरलेले अवशेष (Stubble/Crop Residue), लाकडाचा भुसा, शेतातील टाकाऊ कचरा (2G) आणि शेवाळ (Algae – 3G) यांपासून अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून इंधन बनवले जाते.
• बायो-सीएनजी (Bio-CNG / CBG): शेण, अन्नकचरा आणि सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून स्वच्छ आणि शुद्ध मिथेन वायू तयार केला जातो, जो सीएनजी वाहनांसाठी आणि उद्योगांसाठी वापरला जातो.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Mojtaba Khamenei : मोजतबा खामेनी यांचा पहिला व्हिडिओ आला समोर; इस्रायली दाव्यांची निघाली हवा की इराणचा डाव नवा? पाहा VIDEO

भारत सरकारचे क्रांतिकारी उपक्रम आणि ‘National Policy on Biofuels’

जैवइंधन क्षेत्राला प्रोत्साहन देण्यासाठी भारत सरकारने अनेक महत्त्वपूर्ण योजना आणि धोरणे आखली आहेत. ‘राष्ट्रीय जैवइंधन धोरण’ (National Policy on Biofuels) अंतर्गत भारताने पेट्रोलमध्ये २०% इथेनॉल मिसळण्याचे (E20 Ethanol Blending Target) उद्दिष्ट निश्चित केले असून, देशातील अनेक भागांत E20 इंधनाची विक्री आधीच सुरू झाली आहे. याशिवाय, ‘गोबर-धन’ (GOBARdhan Scheme) योजनेद्वारे ग्रामीण भागातील शेण आणि सेंद्रिय कचऱ्यापासून बायो-सीएनजी तयार केला जात आहे, ज्यामुळे गावे स्वच्छ राहण्यासोबतच शेतकऱ्यांना आर्थिक फायदा होत आहे.

तसेच, अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने (FSSAI) सुरू केलेल्या ‘रुको’ (RUCO – Repurpose Used Cooking Oil) या उपक्रमाद्वारे हॉटेल्स आणि उपाहारगृहांमधील वापरलेले स्वयंपाकाचे तेल गोळा करून त्यापासून बायोडिझेल बनवले जात आहे. ‘प्रधानमंत्री जी-वन योजना’ (PM JI-VAN Yojana) 2G इथेनॉल प्रकल्पांना आर्थिक मदत देऊन संशोधन आणि विकासाला गती देत आहे.

‘जागतिक जैवइंधन दिन’ आपल्याला हेच सांगतो की, निसर्गाची हानी न करता प्रगती साध्य करणे शक्य आहे. जर आपण सर्वांनी जैवइंधनासारख्या स्वच्छ, शाश्वत आणि हरित ऊर्जेचा अंगीकार केला, तर येणाऱ्या पिढीला आपण एक स्वच्छ, सुंदर आणि प्रदूषणमुक्त पृथ्वी भेट म्हणून देऊ शकू.