World Lion Day: 10 ऑगस्टला का साजरा केला जातो ‘जागतिक सिंह दिन’? जाणून घ्या रंजक इतिहास आणि महत्त्व

World Lion Day : जंगलाचा राजा असलेल्या सिंहाच्या संवर्धनाला आणि जनजागृतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी दरवर्षी १० ऑगस्ट रोजी जागतिक सिंह दिन साजरा केला जातो. सिंह हे वन्यजीव परिसंस्थेचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत, परंतु त्यांची संख्या सतत घटत असल्यामुळे ते नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत.

• दिनाची पार्श्वभूमी
• अस्तित्वाचे संकट
• भारतातील आशियाई सिंह

निसर्गाच्या विशाल वैविध्यात ‘जंगलाचा राजा’ म्हणून स्वतःचे अढळ स्थान निर्माण करणारा प्राणी म्हणजे सिंह. त्याची ऐटदार चाल, धीरगंभीर गर्जना आणि अफाट ताकदीमुळे शतकानुशतके मानवी संस्कृतीत आणि लोककथांमध्ये सिंहाला शौर्याचे प्रतीक मानले गेले आहे. मात्र, आज हाच जंगलाचा राजा स्वतःच्या अस्तित्वासाठी झगडत आहे. मानवी हव्यास, शहरीकरण, अवैध शिकार आणि जंगलांचा होत असलेला ऱ्हास यामुळे सिंहांचे नैसर्गिक अधिवास नष्ट होत चालले आहेत. याच पार्श्वभूमीवर जगाचे लक्ष सिंहांच्या संरक्षणाकडे वेधण्यासाठी आणि लोकांमध्ये जनजागृती निर्माण करण्यासाठी दरवर्षी १० ऑगस्ट रोजी ‘जागतिक सिंह दिन’ (World Lion Day) अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो.

जागतिक सिंह दिनाची सुरुवात २०१३ मध्ये प्रसिद्ध वन्यजीव चित्रपट निर्माते व पर्यावरणप्रेमी डेरिक आणि बेव्हरली जुबर्ट (Dereck and Beverly Joubert) यांनी ‘नॅशनल जिओग्राफिक’ (National Geographic) आणि ‘बिग कॅट इनिशिएटिव्ह’ (Big Cat Initiative) च्या सहकार्याने केली होती. जगभरातून वेगाने नष्ट होत चाललेल्या ‘बिग कॅट्स’ म्हणजेच मोठ्या मार्जार कुळातील प्राण्यांचे प्राण वाचवणे हा यामागचा मुख्य उद्देश होता. गेल्या शंभर वर्षांत आफ्रिका आणि आशिया खंडातील सिंहांची संख्या सुमारे ८० टक्क्यांनी घटली आहे. ही आकडेवारी जितकी धडकी भरवणारी आहे, तितकीच ती मानवाला आत्मपरीक्षण करायला लावणारी आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Typhoon Dolphin: डॉल्फिन चक्रीवादळाचा चीनला तडाखा! शांघायमध्ये 1300 उड्डाणे रद्द, 4 लाखांहून अधिक लोकांचे स्थलांतर

सिंह हे केवळ जंगलातील सौंदर्य किंवा आकर्षणाचा भाग नाहीत, तर ते संपूर्ण वन्यजीव परिसंस्थेचे (Ecosystem) रक्षक मानले जातात. शास्त्रीय भाषेत सिंहाला ‘कीस्टोन स्पीशीज’ (Keystone Species) आणि ‘अपेक्स प्रिडेटर’ (Apex Predator) म्हटले जाते. याचा अर्थ असा की, अन्नसाखळीच्या अगदी टोकावर असणारा हा प्राणी तृणभक्षी प्राण्यांची (जसे की हरीण, सांबर, नीलगाय) संख्या मर्यादित ठेवतो. जर जंगलात सिंह नसतील, तर तृणभक्षी प्राण्यांची संख्या प्रचंड वाढेल आणि परिणामी जंगलातील वनस्पती आणि गवत संपून संपूर्ण जंगल वाळवंटात रूपांतरित होईल. म्हणजेच, जंगलाची आणि पर्यायाने पर्यावरणाची निगा राखण्यात सिंहाचा वाटा अतिशय मोलाचा आहे.

भारताचा विचार करायचा झाल्यास, आपल्या देशात आशियाई सिंह (Panthera leo persica) आढळतात, ज्यांचे मूळ आणि एकमेव नैसर्गिक घर गुजरात राज्यातील ‘गिर राष्ट्रीय उद्यान’ (Gir National Park) व आसपासचा परिसर आहे. एक काळ असा होता जेव्हा एकोणिसाव्या शतकाच्या शेवटी भारतात अवघे दोन ते तीन डझन सिंह शिल्लक राहिले होते. जुनागढच्या नवाबांनी आणि त्यानंतर भारतीय वन विभागाने घेतलेल्या कठोर निर्णयांमुळे आशियाई सिंहांचे नामशेष होण्यापासून रक्षण झाले. भारताने केलेल्या सातत्यपूर्ण संवर्धन प्रयत्नांमुळे आज गिरच्या जंगलात सिंहांची संख्या लक्षणीयरीत्या वाढली आहे. नुकत्याच झालेल्या गणनेनुसार गुजरातमधील आशियाई सिंहांची संख्या ८९० हून अधिक झाली आहे.

भारत सरकारने १५ ऑगस्ट २०२० रोजी घोषित केलेला ‘प्रोजेक्ट लायन’ (Project Lion) हा उपक्रम आशियाई सिंहांच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी मैलाचा दगड ठरत आहे. या प्रकल्पांतर्गत सिंहांचे आरोग्य सुधारणे, अत्याधुनिक वैद्यकीय सुविधा पुरवणे, रेडिओ कॉलरिंगद्वारे त्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे आणि गिर व्यतिरिक्त अन्य पर्यायी अधिवास विकसित करणे यांवर भर दिला जात आहे. मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यान किंवा राजस्थानमधील काही भाग सिंहांच्या पुनर्वसनासाठी विचाराधीन आहेत, जेणेकरून एखाद्या साथीच्या आजाराने किंवा आपत्तीने संपूर्ण प्रजाती संकटात येऊ नये.

मात्र, संख्या वाढली असली तरी आव्हाने संपलेली नाहीत. आज गिर जंगलाच्या सीमा ओलांडून सिंह मानवी वस्त्या आणि शेतांच्या जवळ जात आहेत, ज्यामुळे मानव-वन्यजीव संघर्ष (Human-Wildlife Conflict) वाढला आहे. उघड्या विहिरीत पडणे, रेल्वे रुळांवर होणारे अपघात, शेताभोवती लावलेले विजेचे कुंपण आणि अचानक पसरणारे कॅनाइन डिस्टेंपर व्हायरस (CDV) सारखे जीवघेणे आजार सिंहांच्या जीवावर बेतत आहेत. या सर्व समस्यांवर मात करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर आणि स्थानिक मालधारी व ग्रामस्थांचे सहकार्य अत्यंत आवश्यक आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PoK Protests: आधी दहशतवादी, आता देशभक्त! पीओके मधील हिंसक आंदोलनांपुढे शहबाज शरीफ लाचार; 400 हून अधिक नागरिकांचा मृत्यू

जागतिक सिंह दिनाच्या निमित्ताने देशभरातील शाळा, महाविद्यालये, स्वयंसेवी संस्था (NGOs) आणि वन्यजीव प्रेमी विविध उपक्रम राबवतात. चित्रकला स्पर्धा, वक्तृत्व स्पर्धा, ऑनलाईन वेबिनार आणि वृक्षारोपण कार्यक्रमांच्या माध्यमातून सिंहाच्या महत्त्वाविषयी समाजात जागरुकता निर्माण केली जाते. वन्यजीवांचे रक्षण करणे ही केवळ सरकारची किंवा वनविभागाची जबाबदारी नसून ती प्रत्येक नागरिकाची नैतिक जबाबदारी आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, १० ऑगस्ट हा केवळ एक औपचारिक दिवस नाही, तर निसर्गाचा समतोल राखणाऱ्या या भव्य प्राण्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा आणि त्याच्या संरक्षणाचा संकल्प करण्याचा दिवस आहे. ‘जंगल वाचवा, सिंह वाचवा’ हा संदेश जर आपण प्रत्यक्षात आणू शकलो, तरच येणाऱ्या पिढ्यांना या जंगलाच्या राजाची गर्जना ऐकायला मिळेल.