मंगळवार, 3 नोव्हेंबर 2026
Mexico: वाळवंटात हिरवा चमत्कार; १६० वर्षांनंतर बायसनच्या पुनरागमनाने पुन्हा बहरली मेक्सिकोची परिसंस्था ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
निसर्गाकडे स्वतःच्या जखमा स्वतः भरून काढण्याची एक अद्भूत क्षमता असते; गरज असते ती फक्त एका योग्य दुव्याची. असाच एक निसर्गाचा चमत्कार सध्या मेक्सिकोच्या (mexico) वाळवंटात पाहायला मिळत आहे. सुमारे १६० ते २०० वर्षांपूर्वी मानवी शिकार आणि नैसर्गिक अधिवास नष्ट झाल्यामुळे नामशेष झालेल्या ‘अमेरिकन बायसन’ या भव्य प्राण्याचे मेक्सिकोच्या कोआहुइला प्रदेशात पुनरागमन झाले आहे. या प्राण्याच्या केवळ उपस्थितीने आणि त्याच्या नैसर्गिक जीवनशैलीने कोरड्या आणि रखरखीत वाळवंटात पुन्हा एकदा नव्या हिरवळीचे अंकुर फुलू लागले आहेत.
अमेरिकन बायसन हा उत्तर अमेरिका खंडातील सर्वात मोठा भूचर सस्तन प्राणी मानला जातो. कॅनडा, अमेरिका आणि मेक्सिकोच्या विस्तृत मैदानी प्रदेशात एकेकाळी या प्राण्यांचे हजारो कळप मुक्तपणे वावरत असत. पर्यावरणशास्त्रामध्ये बायसनला सामान्य प्राणी न मानता ‘इकोसिस्टम इंजिनिअर’ (पर्यावरणाचा अभियंता) असा विशेष दर्जा दिला जातो. याचे मुख्य कारण म्हणजे त्यांची जीवनशैली ही संपूर्ण परिसंस्थेचे आरोग्य टिकवून ठेवण्यासाठी अत्यंत पूरक असते. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि २०व्या शतकाच्या सुरुवातीला झालेल्या अति-शिकारीमुळे मेक्सिकोच्या प्रदेशातून हे प्राणी पूर्णपणे गायब झाले होते.
या ऐतिहासिक चुकीची दुरुस्ती करण्यासाठी ‘फंडासिओन प्रो क्वात्रो सिएनेगास’ (Fundación Pro Cuatro Ciénegas) या संस्थेने एक विशेष मोहीम हाती घेतली. युनेस्को-मान्यताप्राप्त क्वाट्रोसिएनेगास निसर्ग राखीव क्षेत्र हे त्याच्या जिप्समच्या पांढऱ्या टेकड्या आणि दुर्मिळ निळ्या पाण्याच्या तलावांसाठी जगभरात प्रसिद्ध आहे. हे राखीव क्षेत्र शेकडो वनस्पती आणि दुर्मिळ प्राण्यांचे घर आहे. या भागातील बिघडलेला पर्यावरणीय समतोल पूर्ववत करण्यासाठी फाउंडेशनने बायसनच्या पुनर्वसनाचा निर्णय घेतला.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Strait Of Hormuz: होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत इराणी जहाजावर क्षेपणास्त्र हल्ला; 1 ठार, 3 जण गंभीर जखमी; जागतिक तेल पुरवठ्याला धोका
या पुनर्वसन मोहिमेअंतर्गत निसर्ग राखीव क्षेत्रात एकूण ४७ अमेरिकन बायसन सोडण्यात आले. मोहिमेची सुरुवात ऑगस्ट महिन्यात झाली, जेव्हा प्रातिनिधिक स्वरूपात ३ बायसनना या भूभागात मोकळे सोडण्यात आले. त्यानंतर नोव्हेंबर महिन्यात आणखी ४४ बायसनचा तांडा (ज्यात ३८ मादी आणि ६ नर यांचा समावेश होता) येथे दाखल झाला. फाउंडेशनचे संचालक गेरार्डो रुईझ-स्मिथ यांनी या प्रसंगी आनंद व्यक्त करताना सांगितले की, ज्या प्राण्याला मानवाने दोन शतकांपूर्वी येथून नष्ट केले होते, त्याला पुन्हा त्याच्या मूळ घरी आणणे हा केवळ ऐतिहासिक क्षण नाही, तर निसर्गाला पुन्हा संजीवनी देणारा एक आशेचा किरण आहे.
बायसन नक्की वाळवंटाचा कायापालट कसा करतात, हे समजून घेणे रंजक आहे. सुमारे ७५० किलो वजनाचा हा धिप्पाड प्राणी जेव्हा गवताळ प्रदेशात चरतो, तेव्हा तो सुके आणि जुने गवत खाऊन टाकतो. यामुळे नवीन हिरव्या पालवीला आणि रोपांना उगवण्यासाठी सूर्यप्रकाश मिळतो. तसेच, सुके गवत कमी झाल्याने वाळवंटात किंवा गवताळ भागात अचानक लागणाऱ्या वणव्याचा धोका मोठ्या प्रमाणात टळतो. वनस्पतींच्या पुनरुत्पादनासाठी आणि जैवविविधता वाढवण्यासाठी ही प्रक्रिया अत्यंत आवश्यक असते.
बायसनच्या वजनामुळे आणि त्याच्या खुर (Hooves) मुळे जमिनीवर पडणारा दाब हा परिसंस्थेसाठी वरदान ठरतो. जेव्हा हे प्राणी चालतात, तेव्हा त्यांच्या वजनाने वाळवंटातील कठीण झालेला वरचा थर फुटतो आणि माती मोकळी होते. त्यामुळे वाळवंटात जेव्हा कधी अधूनमधून पाऊस पडतो, तेव्हा ते पाणी वाहून न जाता जमिनीच्या खोलवर मुरण्यास मदत होते. याशिवाय, चालताना त्यांच्या खुरांमुळे झाडांच्या बिया मातीत खोलवर रुजल्या जातात, ज्यामुळे पावसाळ्यानंतर आपोआप नवी रोपे वर येतात.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Dario Amodei: AIची आंधळी शर्यत थांबवा! अँथ्रोपिकचे सीईओ डारिओ अमोदेई यांचा इशारा; मानवी सुरक्षिततेसाठी ‘स्पीड ब्रेक’ आवश्यक
या संपूर्ण प्रक्रियेत बायसनचे शेण अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते. बायसनचे शेण हे नैसर्गिक खत म्हणून काम करते. त्यावर विविध प्रकारचे कीटक, भुंगे आणि सूक्ष्मजीव आकर्षित होतात. हे सूक्ष्मजीव मातीत सेंद्रिय घटक मिसळतात, ज्यामुळे वाळवंटातील वाळूमिश्रित मातीची सुपीकता झपाट्याने वाढते. थोडक्यात सांगायचे तर, केवळ ४७ बायसनच्या आगमनाने संपूर्ण कोआहुइला प्रदेशाची माती, पाणी आणि वनस्पती चक्र पुन्हा जिवंत झाले आहे.
मेक्सिकोमधील हा यशस्वी प्रयोग संपूर्ण जगासाठी एक आदर्श उदाहरण ठरत आहे. निसर्गातील एका महत्त्वाच्या प्रजातीला तिचे योग्य स्थान परत दिल्यास, संपूर्ण पर्यावरण स्वतःहून पूर्ववत होऊ शकते, हे बायसनने सिद्ध केले आहे. नामशेष झालेल्या प्राण्यांचे पुनर्वसन करून वाळवंटात हिरवळ फुलवण्याची ही कामगिरी येणाऱ्या काळात जागतिक हवामान बदल आणि वाळवंटीकरणाविरुद्धच्या लढ्यात मैलाचा दगड ठरेल यात शंका नाही.
