पोलंडमध्ये रशियन क्षेपणास्त्रे पडली, नाटो प्रत्युत्तर देणार का; ३२ देश पुतिन यांना सामोरे जाणार का? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
रशिया आणि युक्रेन यांच्यातील रक्तरंजित संघर्ष आता केवळ या दोन देशांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर त्याची झळ संपूर्ण युरोपच्या सुरक्षेला बसू लागली आहे. २० नोव्हेंबर रोजी घडलेल्या एका धक्कादायक घटनेने संपूर्ण जगाची झोप उडवली आहे. रशियाची दोन घातक क्षेपणास्त्रे आणि एक संशयित जेट-इंजिन ड्रोन थेट नाटो (NATO) सदस्य देश असलेल्या पोलंडच्या हवाई हद्दीत घुसले आणि देशाच्या आग्नेय भागात कोसळले. या घटनेनंतर संपूर्ण युरोपमध्ये हाय अलर्ट जारी करण्यात आला असून, आता नाटो संघटना रशियाविरुद्ध थेट लष्करी कारवाई करणार का, असा गंभीर प्रश्न उपस्थित केला जात आहे.
ही खळबळजनक घटना अशा वेळी घडली आहे, जेव्हा रशियाने युक्रेनवर आपले हल्ले अधिक तीव्र केले आहेत. युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष वोलोडिमिर झेलेन्स्की यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, रशियाने एकाच वेळी युक्रेनवर ४०० हून अधिक ड्रोन आणि ११० हून अधिक क्षेपणास्त्रांचा वर्षाव केला. याच भीषण हल्ल्यादरम्यान रशियाची दोन क्षेपणास्त्रे आणि एक ड्रोन युक्रेनच्या सीमेला लागून असलेल्या आग्नेय पोलंडच्या हद्दीत येऊन पडले. नाटोनेही या घटनेची गंभीर दखल घेत याला पोलंडच्या हवाई हद्दीचे मोठे उल्लंघन म्हटले आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Indonesia Factory Fire: इंडोनेशियात मोठी दुर्घटना! प्रसिद्ध कँडी कारखान्याला भीषण आग; 3 कामगारांचा मृत्यू, तर 36 जण अद्याप बेपत्ता
पोलंडच्या भूमीवर रशियन क्षेपणास्त्रे पडणे हा केवळ योगायोग आहे की रशियाची सुनियोजित रणनीती, यावर आता जगभरात चर्चा सुरू झाली आहे. पोलंडचे पंतप्रधान डोनाल्ड टस्क यांनी या घटनेचा तीव्र निषेध करत हे रशियाने केलेले ‘हेतुपुरस्सर चिथावणीखोर कृत्य’ असल्याचे म्हटले आहे. महत्त्वाचे म्हणजे, ही घटना नेमकी अशा वेळी घडली जेव्हा पोलंडमध्ये युरोपीय देशांचा एक मोठा लष्करी सराव सुरू होता.
हा विशेष लष्करी सराव ९ नोव्हेंबर रोजी सुरू झाला होता आणि तो दोन आठवडे चालणार होता. या सरावामध्ये युक्रेनला पाठिंबा देणाऱ्या देशांच्या आघाडीचा सहभाग होता. युद्ध संपल्यानंतर युक्रेनमध्ये शांतता प्रस्थापित करणे आणि तेथील सैन्याची पुन्हा उभारणी करणे, या संभाव्य मोहिमेची तयारी करणे हा या सरावाचा मुख्य उद्देश होता. संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, रशिया गेल्या काही महिन्यांपासून जाणीवपूर्वक नाटो देशांच्या सीमांजवळ आपल्या लष्करी हालचाली वाढवत आहे. यापूर्वीही रशियन ड्रोन पोलंड आणि रोमानियाच्या हवाई हद्दीत घुसले होते, तर बाल्टिक देशांच्या सीमांजवळ रशियन लढाऊ विमाने घिरट्या घालताना दिसली होती. नाटो संघटना नेमकी किती ताकदीने आणि कशा प्रकारे प्रत्युत्तर देते, याचा अंदाज घेण्यासाठीच रशिया अशा प्रकारे नाटोची सहनशीलता तपासत असल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे.
पोलंड हा ‘नाटो’ (North Atlantic Treaty Organization) या जगातील सर्वात शक्तिशाली लष्करी आघाडीचा सक्रिय सदस्य आहे. नाटोमध्ये सध्या अमेरिका, ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनीसह एकूण ३२ बलाढ्य देशांचा समावेश आहे. या संघटनेच्या नियमावलीतील ‘कलम ५’ (Article 5) हा सर्वात महत्त्वाचा आणि निर्णायक नियम मानला जातो. या कलमानुसार, नाटोच्या कोणत्याही एका सदस्य देशावर झालेला सशस्त्र हल्ला हा संपूर्ण ३२ देशांच्या आघाडीवर झालेला हल्ला मानला जातो. अशा परिस्थितीत इतर सर्व सदस्य देश हल्ला झालेल्या देशाच्या मदतीसाठी धावून येतात आणि यामध्ये थेट लष्करी कारवाईचाही समावेश असू शकतो.
तथापि, कलम ५ लागू केले म्हणजे लगेच सर्व ३२ देश आपले सैन्य रशियाविरुद्ध युद्धात उतरवतील, असे होत नाही. प्रत्येक सदस्य देश स्वतःच्या क्षमतेनुसार आणि परिस्थितीनुसार आवश्यक त्या उपाययोजना ठरवू शकतो. यामध्ये थेट लष्करी कारवाईव्यतिरिक्त अत्याधुनिक शस्त्रे पुरवणे, गुप्तचर माहिती देणे आणि इतर सुरक्षा सहाय्य करणे यांचा समावेश असतो. दुसरीकडे, ‘कलम ४’ (Article 4) नुसार, जर कोणत्याही सदस्य देशाला आपल्या राष्ट्रीय सुरक्षेला किंवा सार्वभौमत्वाला धोका निर्माण झाल्याचे वाटत असेल, तर तो देश इतर नाटो सदस्यांसोबत तातडीची बैठक आणि सल्लामसलत करण्याची मागणी करू शकतो. संभाव्य धोक्याचे मूल्यांकन करणे आणि एकत्रितपणे पुढील धोरण ठरवणे, हा यामागील मुख्य उद्देश असतो.
नाटोच्या आजवरच्या इतिहासात कलम ५ चा वापर केवळ एकदाच करण्यात आला आहे. ११ सप्टेंबर २००१ रोजी अमेरिकेवर झालेल्या भीषण दहशतवादी हल्ल्यानंतर नाटोने या कलमाचा वापर केला होता. तर, २०२५ मध्ये एका रशियन ड्रोनने पोलंडच्या हवाई हद्दीत प्रवेश केल्यानंतर पोलंडने कलम ४ लागू करून तातडीची बैठक बोलावली होती.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US Iran War : कोड 7700 आणि अबू धाबीमध्ये आपत्कालीन लँडिंग? इराणच्या दाव्याने जागतिक राजकारणात खळबळ
पोलंडमध्ये क्षेपणास्त्रे पडल्यानंतर नाटोचे महासचिव मार्क रुटे यांनी अत्यंत कडक शब्दांत रशियाला इशारा दिला आहे. त्यांनी या घटनेचे वर्णन पोलंडच्या हवाई हद्दीचे गंभीर उल्लंघन असे केले असून, नाटो पोलंडच्या भूभागाच्या प्रत्येक इंचाचे रक्षण करण्यासाठी कटिबद्ध असल्याचे स्पष्ट केले आहे. यासोबतच, नाटोचे युरोपियन कमांडर जनरल अलेक्झांडर ग्रिन्झेविच यांना मित्र राष्ट्रांच्या सध्याच्या सुरक्षा व्यवस्थेचा सखोल आढावा घेण्याचे आणि आवश्यक तेथे तातडीने बदल करण्याचे आदेश देण्यात आले आहेत.
पोलंडनेही आपल्या पूर्व सीमेची सुरक्षा अधिक अभेद्य करण्यासाठी नाटोकडून अतिरिक्त लष्करी मदतीची विनंती केली आहे. यामध्ये सीमेवर हवाई निगराणी ठेवणाऱ्या विमानांची (Air Surveillance) आणि हवाई संरक्षण प्रणालींची संख्या वाढवण्याचा समावेश असू शकतो. या सर्व पार्श्वभूमीवर, नाटोच्या सर्वोच्च निर्णय घेणाऱ्या ‘उत्तर अटलांटिक परिषदेची’ (North Atlantic Council) अत्यंत महत्त्वाची बैठक २३ नोव्हेंबर रोजी ब्रुसेल्समध्ये होणार आहे. या बैठकीत पोलंडच्या हवाई हद्दीच्या उल्लंघनावर सखोल चर्चा होऊन पुढील रणनीती ठरवली जाईल. दिलासादायक बाब म्हणजे, पोलंडने या घटनेनंतर अद्याप कलम ४ किंवा कलम ५ लागू केलेले नाही.
सध्याची तणावपूर्ण परिस्थिती पाहता सर्वसामान्यांच्या मनात तिसऱ्या महायुद्धाची भीती निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. परंतु, आंतरराष्ट्रीय संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, रशिया आणि नाटो यांच्यात सध्या तरी थेट लष्करी युद्ध होण्याची शक्यता अत्यंत कमी आहे. यामागे दोन्ही बाजूंची मोठी रणनीतिक कारणे आहेत. पहिले कारण म्हणजे, युक्रेनमध्ये सुरू असलेले युद्ध संपूर्ण युरोपियन युनियनमध्ये पसरू नये आणि विनाशकारी रूप धारण करू नये, अशी नाटो देशांची प्रामाणिक इच्छा आहे.
दुसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे, रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांनाही नाटोसोबत थेट लष्करी संघर्ष नको आहे. कारण, नाटोशी थेट युद्ध पुकारणे म्हणजे अमेरिका, ब्रिटन, फ्रान्स यांसारख्या ३२ अण्वस्त्रधारी आणि बलाढ्य देशांशी एकाच वेळी शत्रुत्व पत्करणे होय, जे रशियासाठी आत्मघातकी ठरू शकते. त्यामुळे, सध्या तरी नाटो आणि रशिया हे दोन्ही पक्ष थेट युद्ध टाळून मुत्सद्देगिरी आणि सीमेवरील सुरक्षा वाढवण्यावरच भर देतील, असा अंदाज वर्तवला जात आहे.
Ans: २० नोव्हेंबर रोजी युक्रेनवरील हल्ल्यांदरम्यान रशियाची दोन क्षेपणास्त्रे आणि एक जेट-इंजिन ड्रोन पोलंडच्या हवाई हद्दीत घुसून आग्नेय भागात कोसळले.
Ans: नाटोच्या कलम ५ नुसार, ३२ सदस्य देशांपैकी कोणत्याही एका देशावर झालेला सशस्त्र हल्ला हा संपूर्ण नाटो आघाडीवर झालेला हल्ला मानला जातो आणि इतर देश त्याच्या मदतीसाठी धावून येतात.
Ans: तज्ज्ञांच्या मते, रशिया आणि नाटो या दोन्ही बाजूंना थेट लष्करी संघर्ष टाळायचा असल्याने सध्या तरी थेट युद्ध होण्याची शक्यता कमी आहे; पोलंडनेही अद्याप कलम ५ लागू केलेले नाही.






