US-Iran War : 100 मीटर खोल बोगदे अन् हजारो सेंट्रीफ्यूज; इराणच्या नतान्झजवळील ‘त्या’ रहस्यमय पर्वतावर आता अमेरिकेचा डोळा

US-Iran War : ट्रम्प यांनी इराणच्या १०० मीटर खोल असलेल्या पिकॅक्स अणु तळावर तात्काळ हल्ला करण्याची धमकी दिली आहे, जिथे सेंट्रीफ्यूज असल्याचा संशय आहे, परंतु इराणने तेथे अणु हालचाली होत असल्याचे नाकारले आहे.

• ‘पिकॅक्स माउंटन’वर अमेरिकेच्या हल्ल्याची धमकी
• अण्वस्त्रांचे संवर्धन अन् गुप्तता
• हल्ल्यातील तांत्रिक आव्हाने

अमेरिका आणि इराणमधील लष्करी संघर्ष (US-Iran War) आता अत्यंत धोकादायक वळणावर येऊन पोहोचला आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प (Donald Trump) यांनी इराणच्या सर्वात सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या ‘पिकॅक्स माउंटन’ (Pickaxe Mountain) या भूमिगत अणु तळाला लक्ष्य करण्याची ताजी धमकी देऊन संपूर्ण जगात खळबळ उडवून दिली आहे. ४ सप्टेंबर रोजी व्हाईट हाऊसमध्ये पत्रकारांशी बोलताना ट्रम्प यांनी स्पष्ट केले की, जर अमेरिकन गुप्तचर यंत्रणांना या ठिकाणी कोणतीही संशयास्पद आण्विक हालचाल आढळली, तर अमेरिका अतिशय लवकर या तळावर अत्यंत भीषण लष्करी हल्ला करेल. इराणला कोणत्याही परिस्थितीत अण्वस्त्रे मिळवू न देणे हेच अमेरिकेच्या या लष्करी मोहिमेचे मुख्य ध्येय असल्याचे त्यांनी आवर्जून सांगितले.

इराणमधील या गूढ स्थळाला स्थानिक पर्शियन भाषेत ‘कु-ए-कोलांग’ (Kūh-e Kolang) किंवा ‘कोलांग-गझ ला’ म्हणून ओळखले जाते. हे ठिकाण इराणच्या इस्फहान प्रांतातील सर्वात मोठ्या नतान्झ (Natanz) युरेनियम संवर्धन केंद्राच्या अगदी दक्षिणेला १.५ किलोमीटर अंतरावर वसलेले आहे. २०२५ आणि २०२६ मध्ये अमेरिका व इस्रायलने नतान्झमधील मुख्य अणुप्रकल्पांवर अनेकदा हवाई हल्ले करून त्यांचे मोठे नुकसान केले होते. मात्र, या हल्ल्यांपूर्वीच इराणने मजबूत ग्रॅनाइट पर्वताच्या पोटात अत्यंत खोल आणि सुरक्षित अशा दोन मोठ्या बोगद्यांचे जाळे उभारण्यास सुरुवात केली होती. उपग्रहाद्वारे मिळालेल्या छायाचित्रांवरून (Satellite Imagery) स्पष्ट होते की, या तळाला पूर्वेकडे दोन आणि पश्चिमेकडे दोन अशी एकूण चार मुख्य प्रवेशद्वारे असून तिथे अद्यापही रस्ते आणि पायाभूत सुविधांचे बांधकाम जोरात सुरू आहे.

‘पिकॅक्स माउंटन’ इराणसाठी का आहे इतके महत्त्वाचे?

पश्चिम आशियातील युद्धादरम्यान ‘पिकॅक्स माउंटन’ हे इराणच्या अणुकार्यक्रमाचे मुख्य केंद्र बनले असण्याची शक्यता अमेरिकन व इस्रायली गुप्तचर संघटनांनी व्यक्त केली आहे. ‘वॉल स्ट्रीट जर्नल’ने दिलेल्या एका अहवालानुसार, नतान्झवरील हल्ल्यांनंतर इराणने आपले हजारो अत्याधुनिक सेंट्रीफ्यूजेस (Centrifuges) आणि उच्च क्षमतेचे समृद्ध युरेनियम या सुरक्षित पर्वताखाली हलवले आहे. २०२० मध्ये नतान्झमधील ‘अ‍ॅडव्हान्स्ड सेंट्रीफ्यूज असेंब्ली’ ही मुख्य इमारत इस्रायली घातपातात नष्ट झाली होती. त्यानंतर इराणच्या अणुऊर्जा संस्थेने हवाई हल्ल्यांपासून सुरक्षित राहण्यासाठी पर्वताच्या पोटात अधिक कडक आणि आधुनिक यंत्रणा उभारण्याची घोषणा केली होती, ज्याचाच एक भाग म्हणजे हा पिकॅक्स तळ मानला जातो.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Ukraine War: नागपूरकडून 770 कोटी रुपयांचा दारुगोळा खरेदी करून एस्टोनियाच्या संरक्षण मंत्र्यांचा तडकाफडकी राजीनामा; कारण काय?

तथापि, इराणच्या परराष्ट्र मंत्रालयाचे प्रवक्ते इस्माईल बघाई यांनी अमेरिकेचे सर्व दावे फेटाळून लावले आहेत. २२ जुलै रोजी दिलेल्या एका निवेदनात त्यांनी स्पष्ट केले होते की, पिकॅक्स माउंटन येथे कोणतीही अणु-क्रियाकलाप किंवा युरेनियम संवर्धन होत नसून अमेरिकेकडून युद्ध भडकवण्यासाठी खोटी कारणे पुढे केली जात आहेत. परंतु, आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेला (IAEA) या ठिकाणी प्रत्यक्ष तपासणी करू दिली जात नसल्याने पाश्चिमात्य देशांचा संशय अधिक बळावला आहे.

अमेरिकेसाठी या तळावर हल्ला करणे का नाही सोपे?

पिकॅक्स माउंटन हे केवळ पर्वतात बांधलेले ठिकाण नसून ते जमिनीखाली सुमारे ८० ते १०० मीटर (३०० हून अधिक फूट) खोल बांधण्यात आले आहे. हे ठिकाण इराणच्या फोर्डो (Fordow) आणि नतान्झ या प्रसिद्ध अणु तळांपेक्षाही कितीतरी पटीने अधिक खोल आहे. अमेरिकेकडे सध्या अत्यंत खोलवर असलेले बंकर नष्ट करण्यासाठी ‘GBU-57 MOP’ (Massive Ordnance Penetrator) नावाचा १३,००० किलोग्रॅम वजनाचा महाकाय बॉम्ब आहे. हा बॉम्ब साधारणपणे ६० मीटर माती किंवा १८ मीटर काँक्रीट भेदून आत स्फोट करू शकतो.

परंतु, पिकॅक्स तळाची खोली १०० मीटरपेक्षा जास्त असल्याने आणि तो कडक ग्रॅनाइट दगडांनी बनलेला असल्याने, या बॉम्बच्या थेट हल्ल्यानेही बोगद्यांचे मुख्य दालन नष्ट होईल का, याबद्दल जगभरातील संरक्षण तज्ज्ञांमध्ये दुमत आहे. अर्थात, थेट तळ उद्ध्वस्त करता आला नाही, तरी अमेरिका त्याच्या चारही प्रवेशद्वारांवर, व्हेंटिलेशन सिस्टीमवर आणि वीज पुरवठ्यावर बॉम्बफेक करून तो तळ कायमचा निरुपयोगी (Disabled) करू शकते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Jammu-Kashmir: ‘जम्मू-काश्मीर अन् लडाख भारताचाच अविभाज्य भाग’; बर्मिंघम महापौरांच्या ‘त्या’ वादग्रस्त वक्तव्यावर भारताचा प्रहार

मध्य पूर्वेतील युद्धाची भीषणता वाढण्याची शक्यता

ट्रम्प यांची ही नवी धमकी अशा वेळी आली आहे, जेव्हा अमेरिकन मध्यवर्ती कमांडने (CENTCOM) नुकतेच इराणच्या आयआरजीसी (IRGC) शी संबंधित रडार यंत्रणा, सागरी तळ, हवाई संरक्षण यंत्रणा आणि दळणवळण केंद्रांवर जोरदार क्षेपणास्त्र हल्ले केले आहेत. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीत आंतरराष्ट्रीय व्यापारी जहाजांवर इराणकडून होणारे कथित हल्ले रोखण्यासाठी ही कारवाई केल्याचे अमेरिकेने म्हटले आहे.

इराणने या हल्ल्यांना आपल्या सार्वभौमत्वावर झालेला थेट हल्ला मानले असून, पश्चिम आशियातील अमेरिकन लष्करी तळांवर प्रतिहल्ला करण्याचा इशारा दिला आहे. जर ट्रम्प यांनी प्रत्यक्षात पिकॅक्स माउंटनवर हल्ला केला, तर इराण आणि अमेरिका यांच्यातील हा अप्रत्यक्ष संघर्ष एका थेट आणि विनाशकारी महायुद्धात रूपांतरित होण्याची तीव्र भीती व्यक्त केली जात आहे.