रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
Goa Liberation History: १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत ब्रिटिश राजवटीतून मुक्त झाला आणि देशाने एक स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून नवीन प्रवासाला सुरुवात केली. मात्र, स्वातंत्र्याच्या वेळी भारताचा संपूर्ण सध्याचा भूभाग भारतीय संघराज्याचा भाग नव्हता. गोवा, दमण आणि दीव यांसारख्या काही भागांवर परकीय सत्तांचे नियंत्रण कायम होते. यापैकी गोव्यावर पोर्तुगीजांचे शासन सर्वात प्रदीर्घ काळ टिकून राहिले. याच कारणामुळे भारताला स्वातंत्र्य मिळूनही गोवा तातडीने भारतीय संघराज्यात सामील होऊ शकला नाही.
भारताच्या स्वातंत्र्यानंतरही पोर्तुगालने गोव्यावरील आपला हक्क सोडण्यास साफ नकार दिला. पोर्तुगीज सत्ता अनेक शतकांपासून गोव्यात कार्यरत होती आणि तेथील प्रशासन, कायदे तसेच राज्यव्यवस्था पूर्णपणे पोर्तुगालच्या नियंत्रणाखाली होती. भारत सरकारकडून गोव्याला भारतामध्ये विलीन करण्याची मागणी सातत्याने केली जात होती; परंतु पोर्तुगाल आपली भूमिका बदलण्यास अजिबात तयार नव्हता.
भारताने सुरुवातीच्या काळात गोव्याच्या मुद्द्यावर शांततापूर्ण आणि राजनैतिक मार्गाने तोडगा काढण्याचा प्रयत्न केला. पोर्तुगालने गोवा आणि इतर पोर्तुगीज ताब्यातील प्रदेशांवरील आपले नियंत्रण सोडावे, अशी भारतीय नेतृत्वाची इच्छा होती. परंतु पोर्तुगीज सरकारने गोव्याला आपली वसाहत मानण्याऐवजी तो स्वतःच्या देशाचाच एक भाग असल्याचे सांगितले. यामुळे हा विवाद दीर्घकाळ प्रलंबित राहिला आणि गोव्याच्या मुक्तीचा प्रश्न लांबणीवर पडत गेला.
गोव्यात स्वतः पोर्तुगीज सत्तेविरोधात राजकीय आणि जनआंदोलनांनी पेट घेतला. स्थानिक स्वातंत्र्यसैनिक आणि भारतातील विविध भागांतून आलेल्या सत्याग्रही कार्यकर्त्यांनी गोवा पोर्तुगीज राजवटीतून मुक्त करण्याची जोरदार मागणी लावून धरली. सत्याग्रह आणि निदर्शनांच्या माध्यमातून नागरिकांनी गोव्याचे भारतासोबत एकत्रीकरण व्हावे ही तीव्र इच्छा व्यक्त केली. तथापि, पोर्तुगीज प्रशासनाने ही सर्व आंदोलने कठोरपणे दडपण्याचा प्रयत्न केला.
डिसेंबर १९६१ मध्ये भारत सरकारने लष्करी कारवाई करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. भारतीय सशस्त्र दलांनी ‘ऑपरेशन विजय’ (Operation Vijay) ही मोहीम सुरू केली. ही मोहीम गोवा, दमण आणि दीवमधून पोर्तुगीज नियंत्रण पूर्णपणे संपुष्टात आणण्याच्या उद्देशाने राबवण्यात आली होती. भारतीय लष्कराच्या या कारवाईनंतर पोर्तुगीज सैन्याने शरणागती पत्करली आणि सुमारे ४५० वर्षांपासून चाललेल्या पोर्तुगीज राजवटीचा कायमचा अंत झाला.
१९ डिसेंबर १९६१ हा दिवस गोव्याच्या मुक्तीच्या इतिहासातील अत्यंत सुवर्ण आणि महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. याच मोहिमेनंतर गोवा प्रभावीपणे भारताच्या नियंत्रणाखाली आला. या घटनेने भारताच्या राजकीय आणि भौगोलिक एकीकरणाच्या प्रक्रियेत एक नवा अध्याय जोडला. सुरुवातीला गोव्याला केंद्रशासित प्रदेशाचा दर्जा देण्यात आला आणि पुढे ३० मे १९८७ रोजी गोवा हे भारताचे पूर्ण राज्य बनले.
गोव्याची कहाणी हे स्पष्टपणे समजून घेण्यास मदत करते की १९४७ मध्ये भारताला मिळालेल्या स्वातंत्र्यासोबतच देशाचा प्रत्येक भाग परकीय सत्तेतून मुक्त झाला नव्हता. पोर्तुगीज सत्तेचा अंत १९६१ मध्ये झाला आणि त्यासोबतच भारताच्या राष्ट्रीय एकीकरणाची प्रक्रिया अधिक बळकट झाली. म्हणूनच गोव्याचा इतिहास हा केवळ एका प्रदेशाचा इतिहास नसून तो भारतीय स्वातंत्र्यलढा, वसाहतवादाचा अंत आणि अखंड भारताच्या निर्मितीची एक प्रेरणादायी कहाणी आहे.
