शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
Independence Facts: दरवर्षी १५ ऑगस्टला स्वातंत्र्यदिन साजरा केला जातो. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी देश ब्रिटिश राजवटीतून मुक्त झाला. स्वातंत्र्याचा हा दिवस केवळ एक ऐतिहासिक तारीख नसून, तो प्रदीर्घ काळ चाललेला स्वातंत्र्य लढा, बलिदान आणि राजकीय संघर्षाची आठवण करून देतो. यावर्षी, म्हणजेच २०२६ मध्ये भारत आपला ८० वा स्वातंत्र्यदिन साजरा करत आहे. या पार्श्वभूमीवर, आपण स्वातंत्र्यदिनाशी संबंधित काही अशा तथ्यांवर नजर टाकूया, जी SSC, UPSC, CUET, NDA, State PCS सारख्या परीक्षांची तयारी करणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याला माहित असावीत.
भारताला १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी ब्रिटिश राजवटीतून स्वातंत्र्य मिळाले. भारतीय स्वातंत्र्य कायदा १९४७ अंतर्गत १५ ऑगस्ट ही तारीख स्वातंत्र्यासाठी ‘नियुक्त दिवस’ (Appointed Day) म्हणून निश्चित करण्यात आली होती. या कायद्यानुसार भारत आणि पाकिस्तान हे दोन स्वतंत्र अधिराज्य अस्तित्वात आले. १५ ऑगस्टची तारीख योगायोगाने निवडली नव्हती; भारताचे शेवटचे व्हाइसरॉय लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी वैयक्तिकरित्या ही तारीख निवडली होती. कारण, दुसऱ्या महायुद्धात १९४५ मध्ये जपानने मित्र राष्ट्रांसमोर शरणागती पत्करली, ही त्याची दुसरी वर्धापन दिन होती. त्यांच्यासाठी हा संघर्षावर शांतीचा विजय होता, त्यामुळे स्वतंत्र भारताच्या जन्मासाठी ही तारीख योग्य होती.
१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारत लगेच प्रजासत्ताक बनला नाही, तर तो एक ‘डोमिनियन’ होता. पुढे २६ जानेवारी १९५० रोजी संविधान लागू झाल्यानंतर भारत प्रजासत्ताक झाला. म्हणूनच स्वातंत्र्यदिन आणि प्रजासत्ताक दिन या दोन स्वतंत्र ऐतिहासिक घटना दर्शवतात.
भारतीय संविधान संविधान सभेने २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारले होते. मात्र, संविधान २६ जानेवारी १९५० रोजी लागू झाले. याच दिवशी भारत पूर्ण प्रजासत्ताक बनला.
जवाहरलाल नेहरू हे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान बनले. १४-१५ ऑगस्ट १९४७ च्या मध्यरात्री संविधान सभेच्या विशेष सत्रात त्यांनी त्यांचे प्रसिद्ध ‘ट्रायस्ट विथ डेस्टिनी’ (Tryst With Destiny) हे भाषण दिले होते. हे भाषण भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील सर्वात चर्चित भाषणांपैकी एक आहे.
१८५७ चा उठाव हा ब्रिटिश राजवटीविरुद्धचा पहिला सर्वात मोठा उठाव मानला जातो. यात सैनिकांसोबत अनेक भागांतील नागरिक आणि शासकही सहभागी झाले होते. १८५७ च्या या बंडाला भारताचा ‘पहिला स्वातंत्र्य लढा’ म्हटले जाते.
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना १८८५ मध्ये झाली. दादाभाई नौरोजी हे काँग्रेसच्या संस्थापक सदस्यांपैकी एक होते, जे भारतीय राष्ट्रवादी चळवळीतील सुरुवातीचे महत्त्वाचे नेते होते. पुढे जाऊन काँग्रेस ही स्वातंत्र्य आंदोलनातील प्रमुख राजकीय व्यासपीठांपैकी एक बनली.
१९०५ मध्ये बंगालच्या फाळणीनंतर स्वदेशी आंदोलनाला मोठी मजबूती मिळाली. या आंदोलनात भारतीय वस्तूंचा वापर आणि ब्रिटिश वस्तूंवर बहिष्कार टाकण्यावर भर देण्यात आला होता.
महात्मा गांधी १९१५ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात परतले. त्यानंतर त्यांनी लोकसहभाग, अहिंसा आणि सविनय कायदेभंग यांना आपल्या राजकीय संघर्षाचे महत्त्वाचे माध्यम बनवले.
महात्मा गांधींनी १९३० मध्ये सविनय कायदेभंग चळवळ सुरू केली. याच काळात ‘दांडी मार्च’ झाला, जो स्वातंत्र्य आंदोलनातील सर्वात चर्चित घटनांपैकी एक आहे. गांधीजींनी साबरमती आश्रमापासून दांडीपर्यंत मार्च केला आणि ब्रिटिश मीठ कायद्याला आव्हान दिले.
भारत छोडो आंदोलन ऑगस्ट १९४२ मध्ये झाले. ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईत झालेल्या अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या बैठकीत ‘भारत छोडो’ ठराव मंजूर करण्यात आला. या आंदोलनादरम्यान महात्मा गांधींनी ‘करो या मरो’ अशी हाक दिली होती.
खूप कमी लोकांना माहित आहे की, भारताचा सध्याचा राष्ट्रध्वज २२ जुलै १९४७ रोजी संविधान सभेने स्वीकारला होता, म्हणजेच स्वातंत्र्याच्या काही आठवड्यांपूर्वी तिरंग्याला मान्यता मिळाली. तिरंग्यात केशरी, पांढरा आणि गडद हिरवा रंग आहे आणि पांढऱ्या पट्ट्याच्या मध्यभागी निळ्या रंगाचे अशोक चक्र आहे.
राष्ट्रध्वजाच्या मध्यभागी असलेल्या अशोक चक्रात २४ आरे असतात. हे सारनाथ येथील अशोक स्तंभाच्या ‘अ‍ॅबेकस’वर असलेल्या धर्मचक्रावरून घेतले आहे. राष्ट्रध्वजाची रुंदी आणि लांबीचे गुणोत्तर २:३ आहे. याव्यतिरिक्त, तिरंग्याच्या डिझाइनचा आधार पिंगली व्यंकय्या यांच्या कार्याशी जोडला जातो. त्यांनी १९२१ मध्ये विजयवाडा येथे गांधीजींसमोर ध्वजाचे डिझाइन सादर केले होते.
१५ ऑगस्ट रोजी पंतप्रधान दिल्लीतील लाल किल्ल्यावरून राष्ट्रध्वज फडकवतात आणि देशाला संबोधित करतात. स्वातंत्र्यदिन सोहळ्यात औपचारिक गार्ड आणि राष्ट्रीय सलामीसह २१ तोफांची सलामी दिली जाते. लाल किल्ल्यावर स्वातंत्र्यदिनी झेंडा फडकवण्याची परंपरा जवाहरलाल नेहरू यांच्या काळापासून चालत आली आहे.
अनेक लोकांना वाटते की १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाला तेव्हाच राष्ट्रगीत बनले होते, पण तसे नाही. राष्ट्रगीत रवींद्रनाथ टागोर यांनी अनेक दशकांपूर्वी लिहिले होते, परंतु प्रजासत्ताक होण्याच्या पूर्वसंध्येला, २४ जानेवारी १९५० रोजी ते अधिकृतपणे स्वीकारले गेले. तोपर्यंत स्वतंत्र भारताचे कोणतेही अधिकृत राष्ट्रगीत नव्हते.
आज भारत ज्या स्वातंत्र्याचा उपभोग घेत आहे, त्यामागे अनेक स्वातंत्र्य सैनिकांचे कठोर परिश्रम आणि बलिदान आहे. यामध्ये महात्मा गांधी, बाळ गंगाधर टिळक, सुभाषचंद्र बोस, भगतसिंग, सरदार वल्लभभाई पटेल, जवाहरलाल नेहरू, चंद्रशेखर आझाद, लाल बहादूर शास्त्री, डॉ. राजेंद्र प्रसाद, गोपाळ कृष्ण गोखले, एनी बेझंट, दादाभाई नौरोजी, मंगल पांडे, राणी लक्ष्मीबाई, सरोजिनी नायडू आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अशा अनेक महान सेनानींनी देशासाठी बलिदान दिले.
