मंगळवार, 27 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
Skills on Wheels Initiative: बदलत्या काळात केवळ पुस्तकी ज्ञान पुरेसे नसून विद्यार्थ्यांमध्ये व्यावहारिक कौशल्ये, सर्जनशीलता, समस्या सोडविण्याची क्षमता आणि कामाप्रती सकारात्मक दृष्टिकोन विकसित होणे आवश्यक आहे. याच उद्देशाने लेंड अ हॅंड इंडिया संस्थेच्या वतीने राबविण्यात येणारा ‘स्किल्स ऑन व्हील्स’ हा अभिनव उपक्रम विद्यार्थ्यांना कौशल्य शिक्षणाची प्रत्यक्ष अनुभूती देण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य करत आहे. सुसज्ज मोबाईल स्किल लॅबच्या माध्यमातून शाळांपर्यंत पोहोचून विद्यार्थ्यांना विविध व्यावसायिक कौशल्यांची ओळख करून देणे, हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.
या उपक्रमाने आतापर्यंत भारतामधील १६ राज्ये आणि ३ केंद्रशासित प्रदेशांतील ९०० हून अधिक शाळांपर्यंत पोहोच साधली आहे. विद्यार्थी, शिक्षक, पालक आणि शासकीय यंत्रणांशी संबंधित घटक अशा एकूण ५ लाखांहून अधिक हितधारकांपर्यंत कौशल्य शिक्षणाविषयी जागरूकता पोहोचविण्याचे काम या उपक्रमाच्या माध्यमातून करण्यात आले आहे.
भारतातील अनेक शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना विविध व्यवसाय, उद्योग, तंत्रज्ञान आणि प्रत्यक्ष कामाच्या स्वरूपाची ओळख करून घेण्याच्या मर्यादित संधी उपलब्ध असतात. भौगोलिक अंतर, साधनसंपत्तीची कमतरता आणि कौशल्याधारित शिक्षणासाठी आवश्यक सुविधा नसणे, यांमुळे अनेक विद्यार्थ्यांना अशा अनुभवांपासून दूर राहावे लागते.
ही दरी भरून काढण्यासाठी ‘स्किल्स ऑन व्हील्स’ ही संकल्पना विकसित करण्यात आली आहे. आवश्यक साहित्य, साधने आणि प्रात्यक्षिकांसाठीच्या सुविधांनी सुसज्ज असलेली ही फिरती कौशल्य प्रयोगशाळा विविध शाळा, शैक्षणिक संस्था आणि समुदायांपर्यंत पोहोचते. विद्यार्थ्यांना केवळ माहिती देण्याऐवजी स्वतः करून पाहण्याची, प्रश्न विचारण्याची, प्रयोग करण्याची आणि नवीन गोष्टी शिकण्याची संधी या उपक्रमातून मिळते.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० मध्ये व्यावसायिक शिक्षण, अनुभवाधारित अध्ययन आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला महत्त्व देण्यात आले आहे. विद्यार्थ्यांना लहान वयापासूनच विविध व्यवसायांची ओळख व्हावी आणि शिक्षणाचा संबंध प्रत्यक्ष जीवनाशी जोडला जावा, या दृष्टिकोनातून ‘स्किल्स ऑन व्हील्स’ उपक्रम महत्त्वाची भूमिका बजावतो.
लेंड अ हॅंड इंडिया ही संस्था शिक्षण आणि उपजीविका यांच्यातील दरी कमी करण्यासाठी कार्यरत आहे. राज्य सरकारांना धोरणात्मक, तांत्रिक आणि व्यवस्थापकीय सहकार्य करणे, हे संस्थेच्या कार्याचे महत्त्वाचे पैलू आहेत. सहा प्रमुख कौशल्य क्षेत्रांचा प्रत्यक्ष अनुभव ‘स्किल्स ऑन व्हील्स’च्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना सहा प्रमुख व्यावसायिक कौशल्य क्षेत्रांची ओळख करून दिली जाते.
१) शेती व बागकाम – शेती, वनस्पतींची निगा, कृषीविषयक कामे आणि शाश्वत शेतीच्या संकल्पनांची ओळख.
२) मेकॅट्रॉनिक्स – यांत्रिक आणि इलेक्ट्रॉनिक प्रणाली, उपकरणे आणि तंत्रज्ञानाधारित कामांची प्राथमिक माहिती.
३) आरोग्यसेवा – आरोग्यविषयक सेवा, मानवकेंद्रित कार्य आणि आरोग्य क्षेत्रातील विविध कौशल्यांची ओळख.
४) फॅशन – फॅशन डिझाइन, सर्जनशीलता, रचना आणि वस्त्रनिर्मितीशी संबंधित कौशल्यांचा परिचय.
५) फायनान्स – आर्थिक व्यवहार, पैशांचे व्यवस्थापन आणि वित्तीय क्षेत्राशी संबंधित मूलभूत संकल्पनांची ओळख.
६) कोडिंग आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) – संगणकीय विचारपद्धती, तंत्रज्ञान, कोडिंग आणि आधुनिक डिजिटल कौशल्यांची प्राथमिक माहिती.
या क्षेत्रांतील प्रात्यक्षिकांमुळे विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या आवडी, क्षमता आणि भविष्यातील करिअरच्या शक्यता समजून घेण्यास मदत होते.
पारंपरिक शिक्षणात अनेकदा विद्यार्थ्यांना संकल्पना वाचून किंवा ऐकून समजून घ्याव्या लागतात. मात्र कौशल्य शिक्षणात प्रत्यक्ष कृती, निरीक्षण, प्रयोग आणि अनुभव यांना विशेष महत्त्व असते.
MPSC Bank मध्ये ‘या’ पदांसाठी भरती जाहीर; अर्ज प्रक्रिया आणि अंतिम मुदत पहा एका क्लिकवर..
कौशल्य शिक्षणाची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी केवळ विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचणे पुरेसे नसते. शिक्षक, शाळा प्रशासन, पालक, शैक्षणिक अधिकारी आणि स्थानिक समुदाय यांचाही सहभाग आवश्यक असतो.
याच दृष्टिकोनातून ‘स्किल्स ऑन व्हील्स’ हा उपक्रम विविध हितधारकांमध्ये कौशल्य शिक्षणाविषयी जागरूकता निर्माण करण्यासाठी कार्य करतो. विद्यार्थी, शिक्षक, पालक आणि शासकीय घटक अशा ५ लाखांहून अधिक हितधारकांपर्यंत पोहोचण्याचा या उपक्रमाचा प्रवास कौशल्य शिक्षणाचा संदेश व्यापक स्तरावर पोहोचविण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.
आतापर्यंत १६ राज्ये आणि ३ केंद्रशासित प्रदेशांतील ९०० हून अधिक शाळांपर्यंत या उपक्रमाने पोहोच साधली आहे. या व्यापक प्रवासातून विविध शैक्षणिक घटकांपर्यंत पोहोचून विद्यार्थ्यांना व्यावसायिक कौशल्यांची ओळख करून देण्याचा आणि शालेय शिक्षण अधिक अनुभवाधारित बनविण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
