मंगळवार, 27 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
दिल्ली दंगलीच्या आरोपांखाली कारागृहात शिक्षा भोगत असलेल्या उमर खालिद यांनी २०१५ मध्ये झारखंडच्या सिंहभूम परिसरातील आदिवासी जनजातींच्या इतिहासावर आपली पीएचडी थीसिस जेएनयूमध्ये सादर केली होती. जुलै २०१८ मध्ये जेएनयूच्या सेंटर फॉर हिस्टोरिकल स्टडीजमध्ये जमा केलेल्या या पीएचडी थीसिसने अनेकांचे लक्ष वेधून घेतले होते. आता हाच संशोधन प्रबंध पहिल्यांदाच ‘फ्रॅक्चर्ड कम्युनिटीज: आदिवासी हिस्टरीज अँड द पॉलिटिक्स ऑफ पॉवर’ या नावाने पुस्तक म्हणून प्रकाशित झाला आहे, ज्यावरून पुणे येथील केंद्र सरकारच्या लायब्ररीचा विवाद समोर आला आहे.
सोशल मीडियावर आक्षेप नोंदवला गेल्यानंतर, IISER पुणे लायब्ररीतील उमर खालिद यांच्या पुस्तकाची उपस्थिती चौकशीच्या फेऱ्यात आली. त्यानंतर हे पुस्तक संकलनातून हटवण्यात आल्याची बातमी समोर आली. रिपोर्टनुसार, उमर खालिद यांचे पुस्तक संकलनातून हटवण्याचा हा निर्णय कोणत्याही औपचारिक पुनरावलोकन प्रशासकीय निर्देशांनंतर घेण्यात आला होता. सोशल मीडियावर उमर खालिद यांच्या आणखी काही पुस्तकांचा उल्लेख मिळतो, परंतु ही पुस्तके उमर खालिद यांनीच लिहिली आहेत याची कोणतीही पुष्टी झालेली नाही. अनेक धार्मिक पुस्तकांसोबतही उमर खालिद यांचे नाव जोडले जाते, मात्र जाणकारांच्या मते हा केवळ एक गैरसमज आहे.
उमर खालिद यांच्या या पुस्तकाचा मुख्य विषय झारखंडच्या सिंहभूम क्षेत्रात ब्रिटिश राजवटीच्या काळातील आदिवासी समाजाचा इतिहास आणि त्यांची सामाजिक, राजकीय रचना हा आहे. हे पुस्तक ब्रिटिश काळातील प्रशासकीय व्यवस्था आणि आदिवासी समाज घडवणारे पॉवर रिलेशन्स दर्शवते, तसेच या भागाच्या मोठ्या ऐतिहासिक आणि राजकीय संदर्भात त्याचे चित्रण करते. हे काम खालिद यांच्या डॉक्टरेट थीसिसवर आधारित आहे, जो त्यांनी सादर केला होता. हा थीसिस सादर केल्यानंतर उमर खालिद यांना २०१९ मध्ये पीएचडीची पदवी मिळाली होती.
उमर खालिद यांच्याशी संबंधित आणखी एक वाद समोर आला आहे. जवाहरलाल नेहरू युनिव्हर्सिटी (JNU) च्या भिंतींवर लिहिलेल्या घोषणांवरून हा वाद निर्माण झाला आहे. शनिवारी जेएनयू कॅम्पसमध्ये ‘फ्री उमर खालिद’ अशा घोषणा लिहिण्यात आल्या होत्या. त्यानंतर विद्यापीठ प्रशासनाने या प्रकरणाची चौकशी केली. या घोषणांच्या संदर्भात जेएनयू प्रशासनाचे म्हणणे आहे की, विद्यापीठाची शांतता भंग करणाऱ्या अशा कृत्यांचा कधीही स्वीकार केला जाणार नाही. यापूर्वी जामियामध्ये सुरू असलेल्या वादातही ‘फ्री काश्मीर’सारख्या घोषणांवरून वाद निर्माण झाला होता.
उमर खालिद हे जेएनयूचे माजी रिसर्च स्कॉलर आहेत. उमर खालिद हे २०२० पासून दिल्ली दंगलीतील मोठ्या कटाच्या आरोपाखाली तुरुंगात आहेत. उमर खालिद यांच्यावर ‘बेकायदेशीर कृषी (प्रतिबंधक) कायदा’ म्हणजेच UAPA अंतर्गत आरोप ठेवण्यात आले आहेत. ज्या दिल्ली दंगलीच्या मोठ्या कटाच्या प्रकरणात उमर खालिद तुरुंगात आहेत, त्या दिल्ली दंगलीत जवळपास ५३ लोकांचा मृत्यू झाला होता.
Ans: च्या 'फ्रॅक्चर्ड कम्युनिटीज: आदिवासी हिस्टरीज अँड द पॉलिटिक्स ऑफ पॉवर' (Fractured Communities) या पुस्तकावरून वाद निर्माण झाला आहे.
Ans: पुणे येथील 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च' (IISER) लायब्ररीतून हे पुस्तक हटवण्यात आले आहे.
Ans: २०२० मधील दिल्ली दंगलीतील मोठ्या कटाच्या आरोपाखाली UAPA अंतर्गत २०२० पासून तुरुंगात आहेत.
