शनिवार, 31 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
UPSC Preparation Strategy: यूपीएससी (UPSC) नागरी सेवा परीक्षा ही देशातील सर्वात कठीण परीक्षांपैकी एक मानली जाते. याच कारणामुळे बहुतेक लोकांना असे वाटते की ही परीक्षा उत्तीर्ण होण्यासाठी दिवसातून १५ ते १६ तास अभ्यास करावाच लागेल. परंतु, वास्तव यापेक्षा खूप वेगळे आहे. अनेक टॉपर्सच्या मुलाखती आणि त्यांच्या तयारीचा प्रवास हेच सांगतो की, यूपीएससी ही अभ्यासाच्या तासांची मोजदाद करण्याची परीक्षा नसून योग्य रणनीती आणि सातत्यपूर्ण मेहनतीची परीक्षा आहे. योग्य पद्धतीने अभ्यास केला तर दररोजचा ५ ते ६ तासांचा ‘फोकस्ड अभ्यास’ देखील ही परीक्षा पास करण्यासाठी पुरेसा ठरू शकतो.
तज्ज्ञांच्या मते, दीर्घकाळ एकाग्रतेशिवाय वाचण्यापेक्षा कमी वेळेत पूर्ण लक्ष देऊन केलेला अभ्यास नेहमीच अधिक प्रभावी ठरतो. अभ्यासाचे तास हे प्रत्येक उमेदवाराच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळे असू शकतात. एखादा उमेदवार तयारीच्या कोणत्या टप्प्यावर आहे आणि त्याच्यावर इतर कोणत्या जबाबदाऱ्या आहेत, यावर ते अवलंबून असते. नोकरी सांभाळून तयारी करणारे अनेक उमेदवार दररोज ५ ते ६ तासांच्या विचारपूर्वक केलेल्या अभ्यासाच्या बळावर ही परीक्षा यशस्वीरीत्या उत्तीर्ण झाले आहेत.
यूपीएससी टॉपर्सच्या तयारीमध्ये एक गोष्ट सामान्य दिसते, ती म्हणजे प्रचंड पुस्तकांचा पसारा मांडण्याऐवजी मोजकेच आणि विश्वासार्ह अभ्यास साहित्य निवडून ते वारंवार वाचणे.
एनसीईआरटी (NCERT): इतिहास, भूगोल, राज्यशास्त्र आणि अर्थशास्त्र यांसारख्या विषयांचा पाया मजबूत करण्यासाठी एनसीईआरटीच्या पुस्तकांपासून सुरुवात करणे हे पहिले पाऊल मानले जाते.
करंट अफेअर्स आणि सराव: चालू घडामोडींना मूळ अभ्यासाशी जोडून वाचणे आणि मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचा (PYQs) सतत सराव करणे यामुळे तयारी अधिक मजबूत होते.
एका आदर्श डेली रूटीनमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश असावा:
१. सकाळची वेळ: वर्तमानपत्र वाचून त्यातील महत्त्वाच्या चालू घडामोडींच्या नोंदी करणे.
२. दुपारचा वेळ: दिवसातून एक किंवा दोन महत्त्वाच्या विषयांचा सखोल अभ्यास करणे.
३. संध्याकाळ/रात्र: पूर्वी वाचलेल्या घटकांची रिव्हिजन करणे आणि मेन्स परीक्षेसाठी दररोज १-२ उत्तरे लिहिण्याचा सराव करणे.
केवळ दैनंदिन वेळापत्रक बनवून अभ्यास करणे पुरेसे नाही, तर साप्ताहिक आणि मासिक लक्ष्ये निश्चित केली पाहिजेत.
साप्ताहिक सराव: आठवडाभरात वाचलेल्या घटकांवर आधारित सेक्शनल मॉक टेस्ट देणे आणि झालेल्या चुकांचे विश्लेषण करून त्या दुरुस्त करणे अत्यंत फायदेशीर ठरते.
मासिक नियोजन: महिन्याभरात सामान्य अध्ययनाचा एखादा भाग पूर्ण करणे आणि ‘फुल लेंथ टेस्ट’ देण्याचे उद्दिष्ट ठेवल्यास मोठा अभ्यासक्रमही हळूहळू सहज पूर्ण होतो.
सुरुवातीच्या काळात दररोज ५ ते ६ तासांचा अभ्यास पुरेसा ठरत असला, तरी परीक्षेच्या शेवटच्या ३ ते ४ महिन्यांत बहुतांश उमेदवार रिव्हिजन आणि मॉक टेस्टवर पूर्ण लक्ष केंद्रित करून अभ्यासाचे तास वाढवतात. या काळात कोणतीही नवीन पुस्तके हाताळण्याऐवजी आधीच वाचलेल्या साहित्याची वारंवार पुनरावृत्ती करणे आणि अधिकाधिक प्रश्न सोडवण्यावर भर देणे अधिक योग्य ठरते.
