शनिवार, 7 नोव्हेंबर 2026
संग्रहित फोटो
पुणे/गायत्री पवळे : पुणे शहरातील प्रायोगिक रंगभूमीला तरुण पिढीकडून उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळत असताना, याच रंगभूमीकडे ज्येष्ठ पिढीचा ओढा मात्र कमी होत असल्याचे सध्या दिसून येत आहे. नवीन विषय, प्रयोगशील मांडणी आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर यामुळे तरुण प्रेक्षक मोठ्या प्रमाणात या नाट्यप्रकाराकडे आकर्षित होत आहेत.
अलीकडील काही प्रायोगिक नाटकांच्या प्रयोगांना कॉलेजमधील विद्यार्थी, तरुण कलाकार आणि नवोदित दिग्दर्शक मोठ्या संख्येने उपस्थित राहताना दिसतात. सामाजिक, मानसिक आणि समकालीन विषयांवर आधारित कथानक, तसेच सादरीकरणातील वेगळेपण ही या रंगभूमीची खासियत ठरत आहे. डिजिटल युगाशी सुसंगत असलेली ही मांडणी तरुणांच्या विचारविश्वाशी जोडली जात असल्याने त्यांचा प्रतिसाद वाढत आहे.
मात्र, पारंपरिक रंगभूमीशी घट्ट नाते असलेल्या ज्येष्ठ प्रेक्षकांना या बदलत्या शैलीशी जुळवून घेणे अवघड जात आहे. कथानकातील गुंतागुंत, प्रयोगशीलता आणि काहीवेळा अभिव्यक्तीतील उघडपणा यामुळे अनेक ज्येष्ठ प्रेक्षक प्रायोगिक नाटकांपासून दूर राहण्याचा पर्याय निवडत आहेत. त्यांना पारंपरिक कथानक, संगीतप्रधान सादरीकरण आणि ठरावीक नाट्यरचना अधिक जवळची वाटते.
बदलाची प्रक्रिया ते दरी भरण्याचा प्रयत्न
नाट्यविश्वातील जाणकारांच्या मते, ही पिढ्यांमधील बदलाची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. प्रत्येक पिढीचे आवडीनिवडी, विचारसरणी आणि अभिरुची वेगळी असते. त्यामुळे रंगभूमीवरही त्याचा प्रभाव दिसणे स्वाभाविक आहे. तरीही, प्रायोगिक रंगभूमीने सर्व वयोगटांतील प्रेक्षकांना आकर्षित करण्यासाठी संतुलन साधण्याची गरज असल्याचे मत व्यक्त केले जात आहे. काही नाट्यसंस्थांनी या दरीला भरून काढण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले आहेत. प्रायोगिकतेसोबत पारंपरिक घटकांचा समावेश, सोप्या भाषेतील संवाद आणि सर्वसमावेशक विषयांची निवड यावर भर दिला जात आहे. तसेच, प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधून त्यांच्या अपेक्षा जाणून घेण्याचाही प्रयत्न होत आहे.
प्रसार आणि संवाद वाढविणे आवश्यक
शैक्षणिक संस्थांमध्ये नाट्यसंस्कृतीचा प्रसार आणि विविध पिढ्यांमधील संवाद वाढविणे ही काळाची गरज आहे. कार्यशाळा, नाट्यप्रशिक्षण शिबिरे आणि मिश्र प्रेक्षकांसाठी खास सादरीकरणे यांमुळे तरुण आणि ज्येष्ठ प्रेक्षकांमधील दरी कमी होऊ शकते. अशा उपक्रमांमुळे प्रायोगिक रंगभूमी अधिक सर्वसमावेशक होऊन तिचा विस्तार अधिक व्यापक पातळीवर होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. एकूणच, प्रायोगिक रंगभूमी नव्या उमेदीने पुढे जात असली तरी सर्व पिढ्यांना सामावून घेण्यासाठी तिला अधिक समतोल साधावा लागणार आहे. तरुणांचा वाढता सहभाग ही सकारात्मक बाब असली, तरी ज्येष्ठ प्रेक्षकांचा सहभाग टिकवणेही तितकेच महत्त्वाचे ठरणार आहे.
एकूणच, प्रायोगिक रंगभूमी नव्या उमेदीने पुढे जात असली तरी तिने सर्व पिढ्यांना जोडून ठेवणे हीच खरी कसोटी ठरणार आहे. तरुणांचा उत्साह हा निश्चितच सकारात्मक संकेत आहे, मात्र ज्येष्ठ प्रेक्षकांचा सहभाग टिकवून ठेवणे तितकेच आवश्यक आहे. भविष्यात या दोन प्रवाहांमध्ये समतोल साधला गेला, तर रंगभूमी अधिक समृद्ध आणि सर्वसमावेशक होऊ शकते. — शंतनु गायकवाड, नाटक कलाकार.
हे सुद्धा वाचा : एक ‘व्हॉट्सॲप कॉल’ अन् कारवाई ठप्प! आरएमसी प्रकल्पावरील कारवाईला धक्कादायक ब्रेक
