पैठणी साडी आणि ‘मोर’ यांचे अतूट नाते काय? जाणून घ्या पैठणीचा राजेशाही इतिहास आणि पदरावरील नक्षीमागील रहस्य!

पैठणी साडीला सातवाहन आणि पेशवे काळापासून सुमारे २००० वर्षांचा समृद्ध ऐतिहासिक वारसा लाभला असून ती मूळची पैठण शहरात विकसित झाली. या राजेशाही साडीच्या पदरावर सौंदर्य, समृद्धी आणि मांगल्याचे प्रतीक म्हणून प्रामुख्याने 'मोराची' आकर्षक नक्षी विणली जाते.

महाराष्ट्राचे महावस्त्र आणि अस्सल मराठमोळ्या संस्कृतीचे वैभव मानली जाणारी पैठणी साडी केवळ एक वस्त्र नसून तो एक समृद्ध ऐतिहासिक वारसा आहे. कोणत्याही शुभकार्यात किंवा सणासुदीला पैठणी नेसल्याशिवाय मराठी स्त्रीचा साज पूर्ण होत नाही. परंतु, या राजेशाही साडीचा शोध कधी लागला आणि तिच्या पदरावर मोराचीच नक्षी प्रामुख्याने का विणली जाते, यामागे एक रंजक इतिहास आहे.

१. पैठणी साडीचा शोध आणि इतिहास

पैठणी साडीचा इतिहास तब्बल २००० वर्षांपेक्षाही जुना आहे. या विणकलेचा उगम गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेल्या औरंगाबाद (आताचे छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्यातील ‘पैठण’ (तत्कालीन प्रतिष्ठान) या शहरात झाला. सातवाहन राजवंशाच्या काळात (इ.स. पूर्व २ रे शतक ते इ.स. २ रे शतक) पैठणी विणकामाला खऱ्या अर्थाने राजाश्रय मिळाला आणि या कलेचा शोध लागला.

Viral Photo: ‘दार उघड…’ पैठणीची हाफचड्डी झाली व्हायरल, ‘बांदेकर भाऊजीं’च्या फोटोसह मीम्सचा पाऊस

त्या काळात पैठण हे एक मोठे व्यापारी केंद्र होते. येथील कारागीर शुद्ध रेशीम आणि सोन्या-चांदीच्या जरिचा वापर करून अत्यंत तलम साड्या विणत असत. ही वस्त्रे इतकी मौल्यवान आणि आकर्षक होती की, रोम, ग्रीस आणि इजिप्तसारख्या देशांमध्ये त्यांची मोठ्या प्रमाणावर निर्यात केली जायची. पुढे पेशवाईच्या काळातही पैठणीला मोठे प्रोत्साहन मिळाले.

२. पैठणीवर मोराचीच नक्षी का असते?

पैठणी साडी म्हटली की डोळ्यांसमोर येतो तो तिचा भरगच्च विणलेला पदर आणि त्यावर डोलणारे मोर. पैठणीवर मोराची नक्षी असण्यामागे काही महत्त्वाची कारणे आहेत:

• सौंदर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक: भारतीय संस्कृतीत मोराला सौंदर्य, समृद्धी आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. लग्नासारख्या पवित्र कार्यात नेसल्या जाणाऱ्या साडीवर हे शुभ चिन्ह असावे, या हेतूने कारागिरांनी पदरावर मोराची नक्षी (ज्याला ‘अश्राफी’ किंवा ‘बांगडी मोर’ म्हणतात) विणण्यास सुरुवात केली.
• निसर्गाशी जवळीक: जुन्या काळातील विणकर आजूबाजूच्या निसर्गातून प्रेरणा घेत असत. गोदावरीच्या खोऱ्यातील निसर्गसौंदर्य आणि तेथील पक्षी पाहून कारागिरांनी मोराची कलाकुसर साडीवर हुबेहूब उतरवली.

लग्नानंतर नवरदेव जातो सासरी! मुले आईचे आडनाव लावतात! मेघालयात इथे चालते मातृसत्ताक पद्धत!

• राजेशाही थाट: मोर हा पक्ष्यांचा राजा मानला जातो. पैठणीचा विणकाम प्रकार अतिशय संथ आणि कष्टाचा असतो. एका साडीचा पदर विणण्यासाठी कित्येक महिने लागतात. या राजेशाही वस्त्राला अधिक भव्य बनवण्यासाठी त्यावर मोराची नक्षी अत्यंत जड आणि आकर्षक जरिच्या माध्यमातून विणली जाते, जी साडीला एक वेगळाच रुबाब देते.

काळाच्या ओघात पैठणीवर पोपट (मुनिया), कमळ आणि झाडांची नक्षी देखील विणली जाऊ लागली; परंतु ‘मोराची पैठणी‘ हे या वस्त्राचे अजरामर वैशिष्ट्य राहिले आहे. आजही पैठणी आपल्या ऐतिहासिक परंपरेचा सुवर्णमय वारसा जपत प्रत्येक स्त्रीच्या कपाटातील सर्वात मानाचे स्थान टिकवून आहे.