गुरुवार, 12 नोव्हेंबर 2026
भारतातील बहुतांश राज्यांमध्ये लग्न झाल्यानंतर मुलगी आपले घर सोडून पतीच्या घरी म्हणजेच सासरी जाते. मुलाच्या नावाने वंश चालतो आणि मालमत्तेचा हक्कही मुलांकडे जातो. परंतु, ईशान्य भारतातील मेघालय राज्यामध्ये याच्या अगदी उलट आणि थक्क करणारी कौटुंबिक व्यवस्था पाहायला मिळते. मेघालयातील ‘खासी’ आणि ‘गारो’ या प्रमुख आदिवासी जमातींमध्ये शतकानुशतके ‘मातृसत्ताक’ परंपरा पाळली जाते. ही अनोखी जीवनशैली आणि तिचे विविध पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:
लग्नानंतर जावई राहतो सासरी
या अनोख्या परंपरेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे लग्नानंतर नवरी मुलगी तिचे घर सोडत नाही, तर वर (नवरदेव) स्वतःचे घर सोडून मुलीच्या घरी राहण्यासाठी येतो. म्हणजेच, इथे लग्न करून मुलगी सासरी जात नाही, तर मुलगा जावई म्हणून कायमचा सासरी राहायला येतो. यामुळे महिलांना लग्नानंतर नवीन वातावरणाशी जुळवून घेण्याचा किंवा आपले घर सोडण्याचा मानसिक त्रास सहन करावा लागत नाही.
आईच्या नावाने चालतो वंश
पितृसत्ताक पद्धतीमध्ये मुले आपल्या वडिलांचे आडनाव लावतात. मात्र, खासी आणि गारो समाजात जन्माला येणाऱ्या मुलांना त्यांच्या आईचे आडनाव दिले जाते. आईच्या नावानेच कुटुंबाचा वंश पुढे चालतो. जर एखाद्या दांपत्याला फक्त मुलगाच असेल, तर त्यांचा वंश तिथेच संपला असे मानले जाते, कारण मुलाचे आडनाव त्याच्या मुलांना लावता येत नाही. त्यामुळे या समाजात मुलीचा जन्म अत्यंत पवित्र आणि आनंदाचा मानला जातो.
सर्वात लहान मुलगी असते मालमत्तेची मालकीण
वडिलोपार्जित संपत्तीच्या वाटणीबाबतही इथे एक विशेष नियम आहे. कुटुंबाची पूर्वजांची संपत्ती कोणत्याही मुलाला न मिळता, ती केवळ मुलींनाच हस्तांतरित केली जाते. त्यातही कुटुंबातील सर्वात लहान मुलीला मालमत्तेचा मुख्य हिस्सा मिळतो. या बदल्यात, तिच्यावर वृद्ध आई-वडिलांची काळजी घेण्याची आणि कुटुंबातील अविवाहित भावंडांना सांभाळण्याची संपूर्ण जिम्मेदारी असते.
महिलांचे स्थान आणि आधुनिक बदल
या मातृसत्ताक पद्धतीमुळे मेघालयातील महिलांना समाजात प्रचंड आदर, स्वातंत्र्य आणि सुरक्षा मिळाली आहे. बाजारपेठेतील दुकाने चालवण्यापासून ते कौटुंबिक निर्णय घेण्यापर्यंत सर्वच ठिकाणी महिलांचा सक्रिय सहभाग असतो.
जरी मालमत्ता आणि वंशाची सूत्रे महिलांच्या हातात असली, तरी राजकीय आणि सामाजिक निर्णय प्रक्रियेत पुरुषांचे स्थान अजूनही महत्त्वाचे आहे. आजच्या आधुनिक काळात शिक्षण आणि नोकरीनिमित्त या व्यवस्थेत काही अंशी बदल होत असले, तरी मेघालयाची ही संस्कृती आजही महिला सक्षमीकरणाचे जगभरातील एक उत्तम उदाहरण म्हणून पाहिली जाते.
