शनिवार, 24 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय संस्कृतीमध्ये सण आणि उत्सवांना केवळ धार्मिक महत्त्व नसून, त्यांना सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक परंपरांचीही जोड लाभलेली आहे. कोजागिरी पौर्णिमा हा असाच एक वैशिष्ट्यपूर्ण सण. आश्विन महिन्यातील पौर्णिमेला साजऱ्या होणाऱ्या या उत्सवाला शरद पौर्णिमा, कोजागरी पौर्णिमा आणि विविध प्रांतांमध्ये वेगवेगळी नावे आहेत. पावसाळा संपून शरद ऋतूचे आगमन झाल्यानंतर आकाशात चमकणारा पूर्ण चंद्र, चांदण्यांनी उजळलेली रात्र आणि चंद्रप्रकाशात ठेवलेल्या दुधाचा प्रसाद, यांमुळे या सणाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
‘को जागर्ति?’ म्हणजेच ‘कोण जागे आहे?’ असा प्रश्न देवी लक्ष्मी विचारते, अशी धार्मिक मान्यता या पौर्णिमेशी जोडलेली आहे. या रात्री जागरण करून लक्ष्मीपूजन करणाऱ्या भक्तांवर देवीची कृपा होते, अशी श्रद्धा आहे. महाराष्ट्रात आटीव दुधाचा आस्वाद घेत जागरण केले जाते, तर देशाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये लक्ष्मीपूजन, रास-गरबा, कुमारिका पूजन आणि श्रीकृष्णाच्या रासलीलेचे आयोजन केले जाते.
भारताच्या विविधतेतून एकतेचे दर्शन घडविणारा हा उत्सव देशभरात वेगवेगळ्या पद्धतींनी साजरा केला जातो.
महाराष्ट्रात कोजागिरी पौर्णिमेला विशेष उत्साह असतो. या दिवशी रात्री लक्ष्मीपूजन आणि इंद्रपूजन करण्याची परंपरा काही ठिकाणी आढळते. ऐरावतावर आरूढ असलेल्या इंद्राची पूजा केली जाते. लक्ष्मीच्या स्वागतासाठी घरांची स्वच्छता करून दिव्यांची सजावट केली जाते.
कोजागिरीचे सर्वांत मोठे आकर्षण म्हणजे आटीव दूध! दूध आटवून त्यामध्ये साखर, केशर, वेलची, बदाम आणि पिस्ते घालून ते स्वादिष्ट बनवले जाते. हे दूध चंद्रप्रकाशात ठेवून नंतर प्रसाद म्हणून ग्रहण करण्याची परंपरा आहे. चंद्राच्या प्रकाशात ठेवलेले दूध आरोग्यासाठी लाभदायक असते, अशी पारंपरिक समजूत आहे.
शहरांमध्ये इमारतींच्या गच्च्यांवर, अंगणात किंवा मोकळ्या जागेत कुटुंबीय आणि मित्रमंडळी एकत्र जमतात. गाणी, भजन, गप्पा आणि विविध खेळ यांच्या माध्यमातून रात्र जागवली जाते. अनेक ठिकाणी सामूहिक कोजागिरीचे आयोजन करून सर्वांना दुधाचा प्रसाद दिला जातो. अशा प्रकारे महाराष्ट्रातील कोजागिरी पौर्णिमा धार्मिक श्रद्धेबरोबरच कौटुंबिक स्नेह आणि सामाजिक एकोप्याचे प्रतीक बनली आहे.
पश्चिम बंगालमध्ये कोजागिरी पौर्णिमेला ‘कोजागरी लक्ष्मी पूजा’ किंवा ‘लोख्खी पुजो’ असे म्हटले जाते. बंगाली समाजात या दिवशी देवी लक्ष्मीची पूजा करण्याला विशेष महत्त्व आहे.
दुर्गापूजेचा उत्सव संपल्यानंतर येणाऱ्या या पौर्णिमेला अनेक कुटुंबांमध्ये लक्ष्मीपूजेचे आयोजन केले जाते. घराची स्वच्छता करून प्रवेशद्वारापासून देवघरापर्यंत तांदळाच्या पिठाने सुंदर ‘अल्पना’ काढली जाते. या पारंपरिक रांगोळीमध्ये विविध शुभचिन्हे आणि देवी लक्ष्मीच्या पावलांचे ठसे रेखाटले जातात. देवीने आपल्या घरात प्रवेश करावा आणि कुटुंबाला सुख, समृद्धी व संपन्नता लाभावी, अशी त्यामागील भावना असते.
या दिवशी देवीला विविध फळे, मिठाई, खीर आणि इतर पदार्थांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो. काही कुटुंबांमध्ये खिचडीचाही नैवेद्यात समावेश असतो. घरातील सदस्य एकत्र येऊन लक्ष्मीची आराधना करतात.
गुजरातमध्ये कोजागिरी पौर्णिमा ‘शरद पूनम’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. या दिवशी चंद्राचे विशेष महत्त्व मानले जाते. पौर्णिमेच्या चांदण्यात रास-गरबा खेळण्याची परंपरा या उत्सवाचे प्रमुख आकर्षण आहे.
गुजरातमधील अनेक ठिकाणी मंदिरांच्या प्रांगणात, सार्वजनिक मैदानांमध्ये आणि घरांच्या अंगणात रास-गरब्याचे आयोजन केले जाते. पारंपरिक वेशभूषेत स्त्री-पुरुष एकत्र येऊन तालबद्ध नृत्य करतात. भक्तिगीते, लोकगीते आणि पारंपरिक संगीताच्या साथीने संपूर्ण परिसर उत्साहाने भरून जातो.
काही ठिकाणी चंद्रप्रकाशात दूध आणि ‘पौंआ’ म्हणजेच पोहे खाण्याची परंपरा आहे. या दिवशी श्रीकृष्णाच्या भक्तीशी संबंधित रासोत्सवालाही महत्त्व दिले जाते.
गुजरातमधील शरद पूनम हा धार्मिक श्रद्धा, लोककला, संगीत आणि सामूहिक आनंद यांचा सुंदर संगम आहे. या उत्सवामुळे पारंपरिक नृत्यसंस्कृतीचे जतन होण्यासही मदत होते.
ओडिशामध्ये कोजागिरी पौर्णिमेला ‘कुमार पौर्णिमा’ असे म्हणतात. या उत्सवाला विशेषतः कुमारिका आणि तरुण मुलींच्या जीवनात महत्त्वाचे स्थान आहे.
या दिवशी मुली पारंपरिक पोशाख परिधान करून विविध धार्मिक विधी करतात. काही परंपरांमध्ये सूर्योदयापासून उपवास केला जातो, तर चंद्रदर्शनानंतर चंद्राची पूजा करून नैवेद्य अर्पण केला जातो. उत्तम जीवनसाथी मिळावा आणि भावी आयुष्य सुखी व्हावे, अशी प्रार्थना करण्याची प्रथा काही ठिकाणी आहे.
या दिवशी ‘खई’ म्हणजेच लाह्या, गूळ, नारळ, केळी आणि विविध फळांचा नैवेद्य दाखवला जातो. पारंपरिक गीते, नृत्य आणि खेळ यांच्या माध्यमातून उत्सव साजरा केला जातो.
ओडिशातील कुमार पौर्णिमा हा केवळ धार्मिक विधींचा दिवस नसून, तरुण मुलींच्या उत्साहाचा, सांस्कृतिक परंपरांचा आणि सामूहिक आनंदाचा उत्सव आहे.
उत्तर भारतातील मथुरा, वृंदावन आणि ब्रजभूमीमध्ये शरद पौर्णिमेला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. भगवान श्रीकृष्ण आणि गोपी यांच्या दिव्य रासलीलेशी ही पौर्णिमा जोडली जाते.
धार्मिक मान्यतेनुसार, शरद पौर्णिमेच्या चांदण्यात भगवान श्रीकृष्णाने गोपींसोबत महारास केला. त्यामुळे वृंदावन आणि ब्रज परिसरातील कृष्णमंदिरांमध्ये या दिवशी विशेष पूजा, भजन, कीर्तन आणि रासलीलेचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
राधा-कृष्णाच्या मूर्तींना आकर्षक वस्त्रे आणि अलंकारांनी सजवले जाते. काही मंदिरांमध्ये पांढऱ्या रंगाच्या वस्त्रांना विशेष प्राधान्य दिले जाते. चंद्राच्या शुभ्र प्रकाशाशी साधर्म्य साधणारी ही सजावट भक्तांच्या मनात भक्तिभाव जागवते.
शरद पौर्णिमेच्या रात्री श्रीकृष्णाच्या लीलांचे स्मरण करणे, भजन-कीर्तनात सहभागी होणे आणि दर्शन घेणे, याला भक्त विशेष महत्त्व देतात. या परंपरेतून प्रेम, भक्ती आणि परमेश्वराशी एकरूप होण्याचा आध्यात्मिक संदेश दिला जातो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पावसाळ्यानंतर येणाऱ्या शरद ऋतूमध्ये ही पौर्णिमा येत असल्याने तिला शरद पौर्णिमा असेही म्हणतात.
Ans: महाराष्ट्रात रात्री चंद्रप्रकाशात आटीव दूध पिण्याची, जागरण करण्याची आणि लक्ष्मीपूजनाची परंपरा आहे.
Ans: चंद्रप्रकाशात दूध ठेवून ते पिण्याची परंपरा महाराष्ट्रासह काही भागांत प्रचलित आहे. ही धार्मिक आणि सांस्कृतिक श्रद्धेशी जोडलेली प्रथा आहे.
