शुक्रवार, 23 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मात अश्विन महिन्यातील पौर्णिमेला विशेष धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व आहे. ही पौर्णिमा म्हणजेच कोजागिरी पौर्णिमा. पावसाळा संपून शरद ऋतूचे आगमन झाल्यानंतर आकाशात पूर्ण चंद्र आपल्या शीतल चांदण्यांची उधळण करतो. चंद्रप्रकाशाने न्हाऊन निघालेली ही रात्र मनाला प्रसन्नता आणि चैतन्य देणारी मानली जाते. धार्मिक परंपरेनुसार, या रात्री माता लक्ष्मी पृथ्वीवर संचार करून कोण जागे आहे, हे पाहते, अशी श्रद्धा आहे. ‘को जागर्ति?’ म्हणजे ‘कोण जागे आहे?’ या शब्दांवरून या पौर्णिमेला ‘कोजागिरी’ असे नाव पडल्याचे सांगितले जाते.
कोजागिरी पौर्णिमेला माता लक्ष्मीचे पूजन, रात्रजागरण, मंत्रजप आणि चंद्रदर्शन करण्याची परंपरा आहे. काही ठिकाणी लक्ष्मी-कुबेर पूजन केले जाते, तर काही ठिकाणी चंद्राला दूध अर्पण करून प्रसाद म्हणून मसाला दूध प्राशन केले जाते. या रात्री भक्तिभावाने देवीचे स्मरण केल्याने घरात सुख, शांती, समृद्धी आणि ऐश्वर्य नांदते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
प्राचीन काळी मगध देशात वलित नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. तो संस्कारी, धार्मिक आणि सदाचारी होता; मात्र अत्यंत दरिद्री होता. त्याच्या घरात गरिबी असल्यामुळे त्याला अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत असे. त्याची पत्नी मात्र त्याच्या परिस्थितीवरून त्याला सतत टोमणे मारत असे. ती त्याचा अपमान करीत असल्यामुळे वलित ब्राह्मण मानसिकदृष्ट्या त्रस्त झाला होता.
एके दिवशी पत्नीच्या वागण्याला कंटाळून त्याने घर सोडले आणि तो जंगलाच्या दिशेने निघून गेला. जंगलात भटकत असताना त्याला आश्विन पौर्णिमेची रात्र आली. त्या वेळी काही नागकन्या कोजागिरीचे व्रत करीत होत्या. त्यांनी वलित ब्राह्मणाला पूजेत सहभागी करून घेतले आणि रात्रभर जागरण करण्यास सांगितले.
वलित ब्राह्मणाने मनोभावे माता लक्ष्मीची पूजा केली. देवीचे स्मरण करीत त्याने रात्र जागून काढली. त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन माता लक्ष्मीने त्याच्यावर कृपा केली आणि त्याचे दारिद्र्य दूर झाले. त्याला धन-धान्य आणि ऐश्वर्य प्राप्त झाले, असे या व्रतकथेत सांगितले जाते.
काही काळानंतर वलित ब्राह्मण घरी परतला. त्याची बदललेली परिस्थिती पाहून त्याच्या पत्नीच्या वागण्यातही बदल झाला. त्यांच्या जीवनात सुख-समाधान नांदू लागले.
या कथेतून श्रद्धा, भक्ती, संयम आणि सदाचरण यांचे महत्त्व अधोरेखित होते. कोजागिरीचे व्रत केवळ धनप्राप्तीसाठी नसून मनातील नकारात्मकता दूर करून सकारात्मक विचारांनी जीवन समृद्ध करण्याची प्रेरणा देणारे आहे.
हिंदू धार्मिक परंपरेत माता लक्ष्मी ही धन, धान्य, समृद्धी, सौभाग्य आणि ऐश्वर्याची देवता मानली जाते. कोजागिरीच्या रात्री लक्ष्मीपूजन करून घरात मंगलमय वातावरण निर्माण केले जाते.
लक्ष्मीपूजन करताना केवळ धनाची अपेक्षा न ठेवता सद्बुद्धी, समाधान आणि धर्माचरण यांचीही प्रार्थना करावी.
कोजागिरी पौर्णिमेची पूजा घरच्या घरी साध्या पद्धतीनेही करता येते. पूजेची पद्धत कुटुंबपरंपरा आणि प्रादेशिक रूढींनुसार बदलू शकते.
कुबेर हे हिंदू धार्मिक परंपरेत धनाचे अधिपती मानले जातात. त्यामुळे काही कुटुंबांमध्ये कोजागिरीच्या रात्री माता लक्ष्मीसमवेत कुबेराचेही पूजन केले जाते.
धन, व्यवसाय आणि आर्थिक व्यवहारांमध्ये प्रामाणिकपणा राहावा, संपत्तीचा सदुपयोग व्हावा आणि कुटुंबात समाधान नांदावे, अशी प्रार्थना करावी.
माता लक्ष्मीला फळे, खीर, दूध, मिठाई किंवा आपल्या परंपरेनुसार तयार केलेला नैवेद्य अर्पण करावा.
त्यानंतर लक्ष्मीमातेची आरती करावी. कुटुंबातील सर्वांनी एकत्र बसून देवीचे स्मरण करावे आणि वलित ब्राह्मणाची व्रतकथा किंवा प्रचलित कोजागिरी व्रतकथा वाचावी.
कोजागिरी पौर्णिमेच्या रात्री चंद्रदर्शनाला विशेष महत्त्व आहे. चंद्र दिसल्यानंतर त्याचे दर्शन घ्यावे आणि आपल्या परंपरेनुसार अर्घ्य अर्पण करावे.
काही ठिकाणी दूध, मसाला दूध किंवा खीर चंद्रप्रकाशात ठेवण्याची प्रथा आहे. त्यानंतर ते प्रसाद म्हणून सेवन केले जाते.
कोजागिरी पौर्णिमेला रात्रजागरण करण्याची प्रथा आहे. या वेळी लक्ष्मीमातेचे नामस्मरण, मंत्रजप, स्तोत्रपठण, भजन आणि धार्मिक कथांचे वाचन करता येते.
कोजागिरीच्या रात्री माता लक्ष्मीचे स्मरण करण्यासाठी पुढील मंत्रांचा जप करता येतो.
ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः॥
हा माता लक्ष्मीला वंदन करणारा प्रचलित मंत्र आहे. पूजेच्या वेळी शांतपणे आणि एकाग्रतेने त्याचा जप करावा.
ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं महालक्ष्म्यै नमः॥
हा लक्ष्मी उपासनेत प्रचलित असलेला मंत्र आहे. आपल्या श्रद्धेनुसार त्याचा जप करता येतो.
ॐ महालक्ष्म्यै च विद्महे।
विष्णुपत्न्यै च धीमहि।
तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्॥
या मंत्रातून महालक्ष्मीचे ध्यान करून सद्बुद्धी आणि योग्य मार्गाने प्रगती करण्याची प्रेरणा मागितली जाते.
नमस्तेऽस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते।
शङ्खचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोऽस्तुते॥
या प्रार्थनेत महालक्ष्मीला नमन करून तिच्या कृपेची याचना केली जाते.
ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये।
धनधान्यसमृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा॥
या मंत्रातून धनधान्य आणि समृद्धीसाठी कुबेराची प्रार्थना केली जाते.
कुबेरपूजन करताना संपत्तीचा उपयोग केवळ स्वतःच्या सुखासाठी न करता कुटुंबाचे कल्याण, गरजूंची मदत आणि समाजोपयोगी कार्य यांसाठी करण्याचा संकल्प करावा.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: ‘को जागर्ति?’ म्हणजेच ‘कोण जागे आहे?’ या शब्दांवरून या पौर्णिमेला ‘कोजागिरी’ असे नाव पडले. या रात्री माता पृथ्वीवर संचार करून कोण जागे आहे, हे पाहते अशी श्रद्धा आहे.
Ans: या रात्री मगध देशातील 'वलित ब्राह्मणाची' व्रतकथा वाचली जाते. या कथेत गरीब वलित ब्राह्मणाने नागककन्यांसोबत कोजागिरीचे व्रत व रात्रजागरण केल्यावर माता लक्ष्मीची कृपा कशी झाली, याचे वर्णन आहे.
Ans: या रात्री शरद ऋतूमधील पूर्ण चंद्राचे दर्शन घेऊन त्याला अर्घ्य अर्पण केले जाते. चंद्रप्रकाशात दूध, मसाला दूध किंवा खीर ठेवून ते प्रसाद म्हणून प्राशन करण्याची परंपरा आहे
