गुरुवार, 29 ऑक्टोबर 2026
(फोटो सौजन्य-AI एआय)
रामायणाच्या कथांमधून तुम्ही रावणाला तर नक्कीच ओळखत असाल. राम-रावणाच्या कथा अगदी बाळकडूसारख्या लहानपणापासून आपण सर्वजण ऐकत आलो आहोत. पण तुम्हाला माहिती आहे का, पुराणकथांनुसार रावण हा पूर्वी वैकुंठातील भगवान विष्णूंच्या द्वारपालांपैकी एक होता? भगवान विष्णूंच्या दर्शनासाठी त्याला 3 वेळा असुरकुळात जन्म घ्यावा लागला, अशी एक रंजक कथा हिंदू पुराणपरंपरेत सांगितली जाते. चला जाणून घेऊयात.
जय-विजय यांना मिळालेला शाप
या कथेनुसार, वैकुंठात भगवान विष्णूंच्या दरवाजाचे रक्षण जय आणि विजय हे 2 द्वारपाल करत होते. एकदा सनक, सनंदन, सनातन आणि सनत्कुमार हे लहान वयाचे 4 ऋषी भगवान विष्णूंच्या दर्शनासाठी वैकुंठात आले. जय-विजय यांनी त्यांना आत जाण्यापासून रोखले. त्यामुळे संतप्त झालेल्या ऋषींनी दोन्ही द्वारपालांना पृथ्वीवर जन्म घेण्याचा शाप दिला.
भगवान विष्णूंनी या शापातून बाहेर पडण्याचे 2 मार्ग सांगितले. पहिला म्हणजे 7 जन्म भक्त म्हणून पृथ्वीवर राहणे आणि दुसरा म्हणजे 3 जन्म भगवान विष्णूंचे शत्रू म्हणून जन्म घेणे. आपल्या आराध्य देवापासून दीर्घकाळ दूर राहावे लागू नये, म्हणून जय-विजय यांनी 3 जन्मांचा मार्ग निवडला.
रावण आणि कुंभकर्ण होते जय-विजय यांचे दुसरे जन्म
जय-विजय यांच्या पहिल्या जन्मात ते हिरण्याक्ष आणि हिरण्यकशिपू या असुरांच्या रूपात जन्माला आले. हिरण्याक्षाचा वध भगवान विष्णूंनी वराह अवतारात केला, तर हिरण्यकशिपूचा वध भक्त प्रल्हादाच्या रक्षणासाठी घेतलेल्या नरसिंह अवतारात झाला.
दुसऱ्या जन्मात जय-विजय यांनी रावण आणि कुंभकर्ण यांच्या रूपात जन्म घेतला. रावण हा लंकेचा राजा होता, तर कुंभकर्ण त्याचा भाऊ होता. या जन्मात भगवान विष्णूंनी श्रीरामांच्या रूपात अवतार घेतला आणि रावणाचा वध केला. अशा प्रकारे रामायणातील रावणवध हा केवळ अधर्मावरील धर्माचा विजय नसून, जय-विजय यांना शापातून मुक्त करण्याचा भाग असल्याचे या कथेत सांगितले जाते.
तिसऱ्या जन्मात कोण होते जय-विजय?
जय-विजय यांचा तिसरा जन्म शिशुपाल आणि दंतवक्र यांच्या रूपात झाल्याचे भागवत पुराणात वर्णन आहे. शिशुपाल हा श्रीकृष्णाचा विरोधक होता. राजसूय यज्ञाच्या वेळी श्रीकृष्णांनी त्याचा वध केला. दंतवक्राचाही श्रीकृष्णांनी वध केल्याचे पुराणकथेत सांगितले जाते. या 3 जन्मांनंतर जय-विजय यांना शापातून मुक्त होऊन पुन्हा वैकुंठात भगवान विष्णूंच्या सेवेत परतण्याची संधी मिळाली.
या कथेतून एक वेगळा असा आध्यात्मिक विचार समोर येतो. रावणासारखे पात्र केवळ खलनायक म्हणूनच नव्हे, तर एका व्यापक दैवी कथानकाचा भाग म्हणूनही पाहिले जाते. अर्थात, ही माहिती हिंदू पुराणपरंपरेतील कथांवर आधारित आहे. रामायणाच्या विविध आवृत्त्यांमध्ये तपशील वेगवेगळे आढळू शकतात हे विसरायला नको.
💡 Frequently Asked Questions
प्रश्न 1: रावण हा वैकुंठाचा द्वारपाल होता का?
उत्तर: भागवत पुराणातील कथेनुसार, रावण हा वैकुंठातील द्वारपाल जय याचा दुसरा जन्म होता. विजय याने कुंभकर्णाच्या रूपात जन्म घेतला, असे सांगितले जाते.
प्रश्न 2: जय-विजय यांना शाप कोणी दिला होता?
उत्तर: सनक, सनंदन, सनातन आणि सनत्कुमार या 4 ऋषींनी जय-विजय यांना वैकुंठात प्रवेश रोखल्यामुळे पृथ्वीवर जन्म घेण्याचा शाप दिला होता.
प्रश्न 3: जय-विजय यांनी कोणते 3 जन्म घेतले?
उत्तर: पहिल्या जन्मात हिरण्याक्ष आणि हिरण्यकशिपू, दुसऱ्या जन्मात रावण आणि कुंभकर्ण, तर तिसऱ्या जन्मात शिशुपाल आणि दंतवक्र अशी त्यांची रूपे पुराणकथेत सांगितली जातात.
