रविवार, 8 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संस्कृतीत पतिव्रता स्त्रियांच्या आदर्शाचे जे सर्वोच्च उदाहरण मानले जाते, त्यात सावित्रीचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. ज्येष्ठ महिन्यातील अमावस्येला (किंवा काही प्रदेशांत पौर्णिमेला) साजरे केले जाणारे वटसावित्री व्रत हे सावित्रीच्या अद्वितीय पतिव्रत्याची, दृढनिश्चयाची आणि बुद्धिमत्तेची आठवण करून देणारे व्रत आहे. या व्रतामागील प्रेरणास्थान म्हणजे राजा अश्वपतीची कन्या सावित्री आणि तिचा पती सत्यवान यांची अमर कथा.
प्राचीन काळी मद्रदेशाचा राजा अश्वपती आणि त्यांची पत्नी मालती यांना अनेक वर्षे अपत्यप्राप्ती झाली नव्हती. त्यांनी देवी सावित्रीची कठोर उपासना केली. त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन देवीने त्यांना कन्यारत्न प्राप्त होण्याचा आशीर्वाद दिला. कन्या जन्मल्यानंतर तिचे नाव देवीच्या नावावरून “सावित्री” ठेवण्यात आले. सावित्री अत्यंत रूपवान, विदुषी, धर्मपरायण आणि तेजस्वी होती.
विवाहयोग्य वय झाल्यावर सावित्रीला स्वतःचा पती निवडण्याची परवानगी देण्यात आली. अनेक राजकुमार पाहिल्यानंतर तिने वनात राहणाऱ्या सत्यवानाची निवड केली. सत्यवान हा शाल्वदेशाचा राजा द्युमत्सेन याचा पुत्र होता. द्युमत्सेन अंध झाल्यामुळे आणि राज्य गमावल्यामुळे कुटुंबासह वनात राहत होता. जेव्हा सावित्रीने सत्यवानाची निवड केली, तेव्हा देवर्षी नारद यांनी राजा अश्वपतीला सांगितले की सत्यवान सर्व गुणांनी परिपूर्ण असला तरी त्याचे आयुष्य फक्त एक वर्ष उरले आहे. हे ऐकूनही सावित्री आपल्या निर्णयावर ठाम राहिली. तिने स्पष्ट सांगितले की, “एकदा ज्याला पती म्हणून स्वीकारले, त्याच्याशीच विवाह करीन.”
सावित्रीचा सत्यवानाशी विवाह झाला. विवाहानंतर ती आपल्या पतीसह वनात राहू लागली. सासू-सासऱ्यांची सेवा, धर्मपालन आणि पतीसेवा यामध्ये ती रमली. दरम्यान, नारदांनी सांगितलेला एक वर्षाचा कालावधी संपत आला. सत्यवानाच्या मृत्यूचा दिवस जवळ येत असल्याचे सावित्रीला माहीत होते. तिने तीन दिवस कठोर उपवास, जप आणि तपश्चर्या केली.
निश्चित दिवशी सत्यवान जंगलात लाकूड तोडण्यासाठी गेला. सावित्रीही त्याच्यासोबत गेली. काम करत असताना सत्यवानाला अचानक चक्कर आली आणि तो सावित्रीच्या मांडीवर डोके ठेवून पडला. तेवढ्यात मृत्यूचे अधिपती यमराज तेथे आले आणि सत्यवानाचा प्राण घेऊन निघाले.
सावित्री त्यांच्यामागे चालू लागली. यमराजांनी तिला परत जाण्यास सांगितले, परंतु ती धर्म, निष्ठा आणि कर्तव्य यांबद्दल अत्यंत विद्वत्तापूर्ण चर्चा करू लागली. तिच्या बुद्धिमत्तेने आणि पतिनिष्ठेने प्रसन्न होऊन यमराजांनी तिला वर मागण्यास सांगितले.
सावित्रीने अत्यंत चातुर्याने अनेक वर मागितले:
सासरे द्युमत्सेन यांची दृष्टी परत मिळावी.
त्यांना त्यांचे हरवलेले राज्य पुन्हा मिळावे.
तिच्या वडिलांना शंभर पुत्र प्राप्त व्हावेत.
स्वतःला सत्यवानापासून शंभर पुत्र प्राप्त व्हावेत.
शेवटचा वर दिल्यानंतर यमराजांना लक्षात आले की सत्यवान जिवंत नसल्यास सावित्रीला पुत्रप्राप्ती कशी होणार? त्यामुळे त्यांनी सत्यवानाचे प्राण परत दिले.
यमराजांच्या कृपेने सत्यवान पुन्हा जिवंत झाला. त्यानंतर द्युमत्सेन यांना दृष्टी प्राप्त झाली आणि त्यांचे राज्यही परत मिळाले. अशा प्रकारे सावित्रीच्या निष्ठा, बुद्धिमत्ता आणि अढळ श्रद्धेमुळे मृत्यूवरही विजय मिळाला.
पंचांगानुसार, वटपौर्णिमा महाराष्ट्रात सोमवार, 29 जून रोजी साजरी केली जाणार आहे. या दिवशी पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी सुहासिनी उपवास करतात.
या कथेशी वटवृक्षाचे विशेष नाते जोडले गेले आहे. वटवृक्ष दीर्घायुष्य, स्थैर्य आणि अखंड जीवनाचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे विवाहित स्त्रिया वटवृक्षाची पूजा करून पतीच्या दीर्घायुष्याची प्रार्थना करतात.
पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी
कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी
वैवाहिक जीवनातील स्थैर्यासाठी
सावित्रीच्या आदर्श पतिव्रतेचे स्मरण करण्यासाठी
निष्ठा, संयम आणि श्रद्धेचा आदर्श जपण्यासाठी
सावित्री ही भारतीय संस्कृतीतील एक तेजस्वी आणि आदर्श स्त्री म्हणून ओळखली जाते. आपल्या पतीचे प्राण यमराजांकडून परत मिळवणारी तिची कथा हजारो वर्षांपासून प्रेरणादायी मानली जाते. म्हणूनच वटसावित्री व्रत हे केवळ एक धार्मिक व्रत नसून, निष्ठा, प्रेम, त्याग आणि अढळ श्रद्धेचा उत्सव आहे. सावित्रीचे जीवन आजही भारतीय स्त्रीशक्तीचे एक उज्ज्वल प्रतीक मानले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: सावित्री ही मद्रदेशाचा राजा अश्वपती यांची कन्या होती. ती आपल्या पतिव्रता, बुद्धिमत्ता आणि अढळ निष्ठेमुळे भारतीय संस्कृतीतील आदर्श स्त्री मानली जाते.
Ans: देवर्षी नारदांनी सत्यवानाचे आयुष्य अल्प असल्याचे सांगूनही सावित्रीने एकदा निवडलेला पती बदलण्यास नकार दिला आणि सत्यवानाशीच विवाह केला.
Ans: हे व्रत पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी, वैवाहिक जीवनातील सुख-समृद्धीसाठी आणि सावित्रीच्या आदर्श पतिव्रतेचे स्मरण करण्यासाठी केले जाते.
