बुधवार, 1 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत संत ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम यांच्याबरोबरच ज्यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते त्या म्हणजे संत कान्होपात्रा. त्यांचे जीवन हे समाजातील अपमान, मोह आणि अन्याय यांवर भक्तीने मिळविलेल्या विजयाची गाथा आहे. त्यांनी आपल्या सौंदर्याचा किंवा कलेचा अभिमान न बाळगता श्री विठ्ठलाच्या चरणी संपूर्ण आयुष्य अर्पण केले.
आजही पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात त्यांची समाधी आणि त्यासमोरील पवित्र वृक्ष भक्तांना त्यांच्या अखंड भक्तीची आठवण करून देतो.
संत कान्होपात्रांचा जन्म पंधराव्या शतकात सोलापूर जिल्ह्यातील मंगळवेढा येथे झाला, असे मानले जाते. त्यांच्या आईचे नाव शामा होते. त्या नृत्य-गायन करणाऱ्या गणिका होत्या. त्यामुळे कान्होपात्रांनाही त्याच व्यवसायात आणण्याचा प्रयत्न झाला.
लहानपणापासूनच कान्होपात्रा अत्यंत सुंदर, बुद्धिमान आणि मधुर आवाजाच्या होत्या. पण त्यांचे मन ऐश्वर्य, नृत्य किंवा दरबारी जीवनात रमले नाही. त्यांच्या अंतःकरणात श्री विठ्ठलाविषयी अनन्य प्रेम निर्माण झाले.
एकदा मंगळवेढ्यातून पंढरपूरला जाणाऱ्या वारकऱ्यांचा हरिनामाचा गजर कान्होपात्रांनी ऐकला. “विठ्ठल… विठ्ठल…” या नामघोषाने त्यांचे मन भारावून गेले. त्यांनी वारकऱ्यांना विचारले, “हा विठ्ठल कोण आहे?” वारकऱ्यांनी सांगितले,”जो सर्वांचा आहे, जो दीनांचा आधार आहे, जो भक्तांचा सखा आहे.” हे ऐकताच कान्होपात्रांच्या मनात एकच इच्छा निर्माण झाली. आयुष्यभर त्या विठ्ठलाची सेवा करायची.
कान्होपात्रांनी संसार, संपत्ती आणि वैभवाचा त्याग करून वारकऱ्यांसोबत पंढरपूरची वाट धरली. पंढरपूरात पोहोचल्यावर त्यांनी श्री विठ्ठलाच्या चरणी स्वतःला अर्पण केले. त्या रोज मंदिरात जाऊन दर्शन घेत, अभंग गात आणि विठ्ठलनामात तल्लीन होत. त्यांच्या मधुर स्वरांमुळे आणि निष्कपट भक्तीमुळे अनेक भक्त प्रभावित झाले.
कान्होपात्रांच्या अप्रतिम सौंदर्याची कीर्ती दूरवर पसरली. परंपरेनुसार बिदरच्या सुलतानाच्या कानावरही त्यांच्या सौंदर्याची बातमी गेली. त्याने त्यांना दरबारात आणण्याचा आदेश दिला. सैनिक पंढरपुरात आले तेव्हा कान्होपात्रांनी विठ्ठलाच्या चरणी प्रार्थना केली.
“हे विठ्ठला, माझे रक्षण कर. मला तुझ्याशिवाय दुसरा कोणी नको.” लोकपरंपरेनुसार, त्या विठ्ठलाच्या चरणी लीन झाल्या आणि देह ठेवला. त्यांचे पार्थिव मंदिर परिसरात समाधिस्थ करण्यात आले. त्या ठिकाणी उगवलेला वृक्ष आजही “कान्होपात्रा वृक्ष” म्हणून पूजला जातो. ही कथा भक्तपरंपरेत अत्यंत श्रद्धेने सांगितली जाते.
कान्होपात्रांची भक्ती ही केवळ पूजा किंवा भजनापुरती मर्यादित नव्हती. त्यांच्यासाठी विठ्ठल हा देव नव्हे, तर जीवनाचा आधार होता.
त्यांचे सुमारे ३० अभंग उपलब्ध असल्याचे मानले जाते. त्यातील प्रसिद्ध अभंग नको देवराया अंत आता पाहू प्राण हा सर्वथा जाऊ पाहे।
या अभंगात कान्होपात्रा विठ्ठलाला अत्यंत आर्त स्वरात विनंती करतात की, “माझ्या भक्तीची परीक्षा आता घेऊ नको. माझे प्राण तुझ्या चरणी अर्पण होण्यास तयार आहेत.”
वारकरी परंपरेत संत कान्होपात्रांना अत्यंत आदराचे स्थान आहे. संतचरित्रकार महीपती यांनी भक्तविजय ग्रंथात त्यांचे चरित्र वर्णन केले आहे. त्यांच्या अभंगांचे गायन आजही वारी, कीर्तन आणि भजनांमध्ये केले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: संत कान्होपात्रा या वारकरी संप्रदायातील महान महिला संत होत्या. त्यांनी सांसारिक जीवनाचा त्याग करून भगवान विठ्ठलाच्या भक्तीत संपूर्ण आयुष्य अर्पण केले.
Ans: पंढरपूरला जाणाऱ्या वारकऱ्यांच्या हरिनाम संकीर्तनाचा प्रभाव त्यांच्या मनावर झाला. त्यानंतर त्यांनी श्री विठ्ठलाची अखंड भक्ती करण्याचा संकल्प केला आणि पंढरपूरला जाऊन भक्तिमार्ग स्वीकारला.
Ans: लोकपरंपरेनुसार, बिदरच्या सुलतानाने त्यांना दरबारात आणण्याचा प्रयत्न केला. त्यावेळी कान्होपात्रांनी श्री विठ्ठलाची आर्त प्रार्थना केली आणि अखेरीस विठ्ठलाच्या चरणी लीन झाल्या, अशी श्रद्धा आहे.
