गुरुवार, 12 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये नागलोकाचे अतिशय तपशीलवार आणि वैशिष्ट्यपूर्ण वर्णन केलेले आढळते. श्रावण महिन्यात, सोमवार, १७ ऑगस्ट रोजी नागपंचमीचा पवित्र सण साजरा केला जाणार आहे. त्यानिमित्ताने नागदेव आणि त्यांच्या रहस्यमय जगाबद्दल जाणून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. वैदिक साहित्यानुसार, संपूर्ण ब्रह्मांड १४ लोकांमध्ये विभागलेले आहे. यामध्ये सात उच्च लोक आणि सात निम्न लोक यांचा समावेश आहे. अधोलोक, जो खालच्या लोकांमध्ये वसलेला आहे, तो नागलोक किंवा भोगवतीपुरी म्हणून ओळखला जातो. धर्मग्रंथ या लोकाला केवळ एक मिथक नव्हे, तर एक अत्यंत समृद्ध आणि शक्तिशाली लोक म्हणून मान्यता देतात. प्राचीन काळी हे ठिकाण एका अद्वितीय संस्कृतीचे प्रमुख केंद्र मानले जात होते.
श्रीमद्भागवत पुराणाच्या पाचव्या स्कंधामध्ये या रहस्यमय लोकाचे सुंदर वर्णन करण्यात आलेले आहे. या ग्रंथात असे म्हटले आहे की, पाताळ लोक विठ्ठल, सुतळ, तलातळ, महातळ आणि रसतळ यांच्या थेट खाली वसलेले आहे. या पाताळ लोकाची मुख्य राजधानी भोगवती आहे. या ठिकाणी वासुकी, तक्षक, कालिया आणि ऐरावत यांसारखे शक्तिशाली सर्पराज आपापल्या राज्यांवर राज्य करतात. पौराणिक कथा आणि धर्मग्रंथांमध्ये दिलेल्या वर्णनानुसार, या क्षेत्राला एक विशेष महत्त्व आहे. येथील राजे आपल्या राज्याचे संरक्षण आणि नियमन करण्यासाठी अत्यंत काळजी घेतात. या पाताळलोकाशी संबंधित कथा लोकांना मोठ्या प्रमाणात आकर्षित करतात. धर्मग्रंथांमध्ये या स्थानाची नोंद एक अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचे क्षेत्र म्हणून केली आहे.
धर्मग्रंथांमध्ये पाताळलोकाच्या वातावरणाविषयी काही विलक्षण तपशील उघड होतात. या लोकात थेट सूर्यप्रकाश पोहोचत नाही. सूर्यकिरणांशिवायही ते ठिकाण पूर्णपणे अंधारात राहते. या लोकात राहणाऱ्या सर्पांच्या डोक्यांवरील रत्नांचे दिव्य तेज संपूर्ण पाताळलोकाला सतत प्रकाशित ठेवते. या रत्नांपासून येणारा प्रकाश संपूर्ण वातावरणाला सतत प्रकाशित ठेवतो. तिथे कोणत्याही प्रकारचा अंधार नाही. रत्नांच्या सुंदर तेजामुळे पाताळलोकाला एक भव्य आणि सुंदर रूप प्राप्त होते. धर्मग्रंथांमधील हे वर्णन या जगाला अत्यंत रहस्यमय आणि अलौकिक म्हणून सादर करते.
महाभारतात नागवंशाच्या उगमाशी संबंधित अनेक कथा देखील आहेत. त्यात महर्षी कश्यप आणि कद्रू यांच्या पौराणिक कथेचे सविस्तर वर्णन आहे. शिवाय, महाभारतात नागलोकाच्या समृद्ध संस्कृतीचे चित्रण आहे. ग्रंथानुसार, अर्जुनाचा विवाह नागराजकुमारी उलूपीशी झाला होता. इतकेच नव्हे, तर जेव्हा भीम संकटात होता, तेव्हा त्याला नागलोकात एक विशेष अमृत देण्यात आले, ज्यामुळे त्याला दहा हजार हत्तींइतके सामर्थ्य प्राप्त झाले. या घटनेवरून असे दिसून येते की, त्या काळात ते सार्वजनिक सत्तेचे एक प्रमुख केंद्र होते. या सर्व कथांवरून हे सिद्ध होते की, प्राचीन काळात नागलोकाचा एक वेगळा आणि महत्त्वपूर्ण प्रभाव होता.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: हिंदू पुराणांनुसार नागलोक हे नागदेवता आणि नागवंशीयांचे निवासस्थान मानले जाते. त्याचे वर्णन एका दिव्य आणि वैभवशाली लोकाच्या स्वरूपात आढळते.
Ans: पौराणिक कथांमध्ये दोन्हींचा संबंध जोडला जातो, मात्र प्रत्येक ग्रंथातील वर्णन वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे त्यांना पूर्णपणे समान मानणे योग्य नाही.
Ans: भारतीय पुराणकथा, महाकाव्ये आणि लोकपरंपरांमध्ये नाग, पाताळ आणि दिव्य लोकांचे अनेक रंजक उल्लेख आहेत. त्यामुळे या कथांना धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
