गुरुवार, 8 ऑक्टोबर 2026
जागतिक टपाल दिवस (फोटो- ai gemini)
पुण्यातील टपाल सेवेचा इतिहास ब्रिटिश काळापूर्वीपर्यंत जातो. पेशव्यांच्या काळात ‘दाक’च्या माध्यमातून महत्त्वाच्या ठिकाणी संदेश पोहोचविले जात होते. १८१८ नंतर ब्रिटिशांनी पुण्यातील टपाल व्यवस्था अधिक संघटित केली. पुढे १८५४च्या पोस्ट ऑफिस कायद्यानंतर देशभर टपाल व्यवस्थेत मोठे बदल झाले.
Post Office च्या ‘या’ योजनेत पंतप्रधान मोदीही करतात गुंतवणूक, केवळ व्याजातून होते लाखोंची कमाई
पुणे जीपीओच्या परिसरात या जुन्या काळाच्या अनेक खुणा आजही पाहायला मिळतात. टपाल वाहून नेण्यासाठी पूर्वी हत्तींचा वापर केला जात असे. त्या हत्तींच्या साखळ्या किंवा दोर बांधण्यासाठी वापरले जात असलेले दगड आजही परिसरात इतिहासाची साक्ष देतात. तसेच जीपीओ परिसरातील जुन्या पत्रपेटीवर राणी एलिझाबेथच्या मुकुटाचे चिन्ह आहे. त्या पत्रपेटीतून पाठविलेल्या पत्रांवर पुणे मुख्य टपाल कार्यालयाची विशेष चित्रमय शिक्कामोर्तब होत असे.
काळ बदलला आणि टपाल व्यवस्थेनेही त्यानुसार स्वतःमध्ये बदल केले. स्पीड पोस्ट, पार्सल, बचत योजना, टपाल जीवन विमा, आधारशी संबंधित सेवा यांसह अनेक सेवा टपाल कार्यालयातून उपलब्ध झाल्या. त्यामुळे आज टपाल कार्यालय म्हणजे केवळ पत्र पाठविण्याचे ठिकाण राहिलेले नाही. पुणे जीपीओसह शहरातील विविध टपाल कार्यालयांमध्ये नागरिक विविध आर्थिक व नागरिक सेवा घेण्यासाठी येतात.
एकेकाळी एखादे पत्र आपल्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचण्यासाठी दिवस, आठवडे लागत होते. आता डिजिटल संदेश काही सेकंदांत पोहोचतो. तरीही कागदावर लिहिलेल्या पत्राची भावनिक किंमत कायम आहे. त्यामुळेच पुण्याच्या या ऐतिहासिक जीपीओकडे पाहताना हा केवळ एक सरकारी कार्यालयाचा परिसर नसून, शहराच्या बदलत्या संवादव्यवस्थेचा जिवंत इतिहास असल्याचे जाणवते.
जागतिक टपाल दिनाच्या निमित्ताने पुण्याच्या जीपीओकडे पाहिले तर ‘पत्रातून डिजिटल संदेशापर्यंत’चा प्रवास एका इमारतीत अनुभवता येतो.
१९व्या शतकात पुण्यात संघटित टपाल व्यवस्थेचा विस्तार
१८५४ – पोस्ट ऑफिस कायद्यानंतर देशभर टपाल व्यवस्थेत मोठा बदल
१९२८ – पुणे जीपीओच्या सध्याच्या इमारतीचा विस्तार
हत्तींच्या टपालाची साक्ष – जुन्या काळातील हत्ती बांधण्यासाठी वापरलेले दगड आजही परिसरात
ऐतिहासिक पत्रपेटी – राणी एलिझाबेथच्या मुकुटाचे चिन्ह असलेली पत्रपेटी
आजचे जीपीओ – पत्रांबरोबरच पार्सल, बचत, विमा, आधार आदी विविध सेवांचे केंद्र.
