Iran-US Conflict: होर्मुझवरून महासत्तांमध्ये पुन्हा तणावाचा स्फोट; वाचा इराण-अमेरिका करारातील कलम 5 का बनले आहे वादाचे मूळ?

इराण आणि अमेरिका यांच्यातील कराराचे कलम ५ आता पुन्हा एकदा वादाचा विषय बनले आहे. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील जहाजांची हालचाल, सुरक्षा आणि नियंत्रण यावरून दोन्ही देशांमध्ये तीव्र मतभेद आहेत.

• कलम ५ ठरले वादाचे मूळ
• सागरी व्यापाराला मोठा फटका
• वर्चस्वाची लढाई

Iran US agreement Article 5 conflict 2026 :  जागतिक ऊर्जा सुरक्षा आणि सागरी व्यापाराच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीमध्ये (Strait of Hormuz) पुन्हा एकदा युद्धाचे ढग दाटू लागले आहेत. इराण आणि अमेरिका यांच्यात १७ जून रोजी झालेल्या ऐतिहासिक करारानंतर या भागातील तणाव शांत होईल अशी अपेक्षा होती. मात्र, अवघ्या काही दिवसांतच या करारातील ‘कलम ५’ (Article 5) दोन्ही देशांमधील वादाचे सर्वात मोठे मूळ बनले आहे. या कलमाच्या अर्थावरून आणि अंमलबजावणीवरून दोन्ही देशांमध्ये तीव्र मतभेद निर्माण झाले असून परिस्थिती इतकी चिघळली आहे की, दोन्ही सत्ता एकमेकांवर कराराचे सरळ-सरळ उल्लंघन केल्याचा गंभीर आरोप करत आहेत.

होर्मुझची सामुद्रधुनी हा संपूर्ण जगातील कच्च्या तेलाच्या वाहतुकीसाठीचा मुख्य रक्तवाहिनी मानला जाणारा मार्ग आहे. यापूर्वी जेव्हा इराणने हा मार्ग रोखला होता, तेव्हा शेकडो आंतरराष्ट्रीय मालवाहू जहाजे समुद्रात अडकून पडली होती आणि जगाला एका मोठ्या तेल संकटाचा (Global Oil Crisis) सामना करावा लागला होता. हे संकट टाळण्यासाठीच इराण आणि अमेरिकेत तणाव कमी करण्याच्या उद्देशाने चर्चा झाली आणि एक मसुदा तयार करण्यात आला. या कराराच्या ‘कलम ५’ नुसार, इराणने पर्शियन आखात आणि ओमानच्या आखातादरम्यान जाणाऱ्या सर्व व्यापारी जहाजांना पुढील ६० दिवसांसाठी कोणत्याही अतिरिक्त कराशिवाय किंवा शुल्काशिवाय सुरक्षित मार्ग उपलब्ध करून देणे बंधनकारक आहे. तसेच, इराणने पुढील ३० दिवसांच्या आत या सागरी मार्गातील सर्व सुरुंग आणि इतर लष्करी अडथळे दूर करणे अपेक्षित आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : CITIC टॉवरवर विमान कोसळले अन् पुरावेच नष्ट केले! Chinaच्या ‘सायबरस्पेस ॲडमिनिस्ट्रेशन’चा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर खळबळजनक कारनामा

BREAKING: Iran’s IRGC announces it has struck “multiple high value US Army positions in the region” in response to today’s US strikes on Iranian coasts near the Strait of Hormuz, per Tasnim. The IRGC adds that “according to Clause 5 of the Islamabad MoU, the arrangements for… — The Hormuz Letter (@HormuzLetter) June 26, 2026

credit – social media and Twitter

नियंत्रणाच्या अधिकारावरून पेटला मुख्य वाद

करारात कागदावर सर्व काही सुरळीत दिसत असले तरी, जमिनीवर म्हणजेच समुद्रात खरी लढाई या सामुद्रधुनीवर कोणाचे वर्चस्व किंवा नियंत्रण राहील यावरून सुरू आहे. इराणचे स्पष्ट म्हणणे आहे की, होर्मुझ सामुद्रधुनी हा त्यांच्या प्रादेशिक सार्वभौमत्वाचा भाग आहे, त्यामुळे या संपूर्ण परिसराची सुरक्षा, देखरेख आणि निगराणी करण्याची संपूर्ण आणि अंतिम जबाबदारी केवळ इराणचीच राहील. इराणचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अराघची यांनी अत्यंत आक्रमक भूमिका घेत म्हटले आहे की, या सामुद्रधुनीचे व्यवस्थापन करणे ही केवळ इराणची अंतर्गत जबाबदारी असून कोणताही बाह्य हस्तक्षेप परिस्थिती अधिक स्फोटक बनवेल.

दुसरीकडे, अमेरिकेला या मार्गावरून आंतरराष्ट्रीय नौवहनाचे संपूर्ण स्वातंत्र्य (Freedom of Navigation) हवे आहे. अमेरिकेचा असा प्रस्ताव आहे की, या सागरी मार्गाच्या देखरेखीमध्ये ओमान आणि आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटना (IMO) यांचाही सक्रिय सहभाग असावा, जेणेकरून इराण या मार्गाचा वापर इतर देशांना धमकावण्यासाठी करू शकणार नाही. इराण अमेरिकेच्या या अटीला आपल्या हक्कांवरील आणि स्वातंत्र्यावरील थेट गदा मानतो. हा राजनैतिक वाद सुरू असतानाच गेल्या शुक्रवारी होर्मुझ सामुद्रधुनीतून जाणाऱ्या एका व्यापारी जहाजावर अज्ञात हल्ला झाला. या हल्ल्याचे खापर अमेरिकेने थेट इराणवर फोडले आणि प्रत्युत्तरादाखल लष्करी कारवाई केली. मात्र, इराणने या हल्ल्याची जबाबदारी स्वीकारण्यास साफ नकार दिला असून अमेरिकेनेच कराराच्या नियमांचे उल्लंघन केल्याचे म्हटले आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Venezuela Crisis: 10 हजार मृत्यू आणि जगातील सर्वात मोठ्या तेल विहिरींना तडे; व्हेनेझुएलातील विध्वंसामुळे सर्वच देशांचे मोठे नुकसान

सागरी वाहतूक घटली; आंतरराष्ट्रीय बाजारात चिंतेचे वातावरण

या वाढत्या लष्करी तणावाचा थेट आणि तात्काळ परिणाम सागरी व्यापारावर दिसून येत आहे. इराणच्या रिव्होल्यूशनरी गार्ड्सने (IRGC) आंतरराष्ट्रीय जहाजांना कडक इशारा दिला आहे की, त्यांनी केवळ इराणने निश्चित केलेल्या ‘उत्तर सागरी मार्गावरूनच’ (Northern Sea Route) प्रवास करावा, अन्यथा त्यांच्या सुरक्षेची जबाबदारी इराण घेणार नाही. या भीतीपोटी अनेक मोठ्या तेल कंपन्यांना आणि मालवाहू जहाजांना आपले पूर्वनियोजित मार्ग बदलावे लागले आहेत. याच तणावादरम्यान ‘एव्हर लवली’ (Ever Lovely) आणि ‘किकू’ (Kiku) या दोन प्रमुख व्यापारी जहाजांना लक्ष्य करण्यात आले, ज्यामुळे सागरी वाहतूकदारांमध्ये भीतीचे वातावरण पसरले आहे.

मिळालेल्या सांख्यिकीय माहितीनुसार, अवघ्या तीन ते चार दिवसांपूर्वी म्हणजेच बुधवारी या सामुद्रधुनीतून ७० जहाजे सुरक्षितपणे जात होती, मात्र शनिवारी ही संख्या घसरून केवळ ४० वर आली आहे. वाहतुकीत झालेली ही मोठी घट जागतिक तेल पुरवठ्याची साखळी खंडित करू शकते, ज्यामुळे येत्या काळात पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमती गगनाला भिडण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे. दरम्यान, अमेरिका या परिस्थितीवर मात करण्यासाठी इराणला वगळून एक पर्यायी सागरी मार्ग (Alternative Maritime Route) स्थापित करण्याचा प्रयत्न करत आहे, ज्यामुळे इराण अधिकच संतापला आहे. असे असले तरी, दोन्ही बाजू सध्या थेट आणि मोठ्या प्रमाणावरील युद्ध टाळण्याचा प्रयत्न करत आहेत आणि राजनैतिक पातळीवर संवादाचे दरवाजे अजूनही उघडे आहेत, असा विश्वास संरक्षण तज्ञांनी व्यक्त केला आहे.