शनिवार, 7 नोव्हेंबर 2026
नासाने अंतराळात ६ वर्षे घालवली आणि ४० देशांमध्ये १२.५ दशलक्ष टोमॅटोच्या बिया पेरल्या. या अनोख्या प्रकल्पातून काय निष्पन्न झाले? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
मानवी इतिहासामध्ये अंतराळ आणि पृथ्वीवरील जीवसृष्टी यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी अनेक प्रयोग केले गेले आहेत. परंतु, अमेरिकेची प्रसिद्ध अंतराळ संशोधन संस्था ‘नासा’ (NASA) द्वारे १९८४ मध्ये सुरू करण्यात आलेला ‘सीड्स’ (SEEDS – Space Exposed Experiment Developed for Students) हा प्रयोग जगातील सर्वात अनोखा आणि व्यापक मानला जातो. या प्रयोगादरम्यान नासाने ‘रटगर्स कॅलिफोर्निया सुप्रीम’ (Rutgers California Supreme) या प्रजातीचे १२.५ दशलक्ष टोमॅटोचे बियाणे एका विशेष अंतराळ उपकरणाद्वारे थेट अवकाशात पाठवले होते. यामागचा मूळ उद्देश अंतराळातील अत्यंत प्रतिकूल वातावरण, किरणोत्सर्ग (radiation) आणि सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाचा (microgravity) वनस्पतींच्या उगवण क्षमतेवर आणि वाढीवर काय परिणाम होतो, हे तपासणे हा होता.
हा प्रयोग प्रत्यक्षात आणण्यासाठी नासा मुख्यालय, लँगली संशोधन केंद्र आणि अमेरिकेतील प्रसिद्ध बियाणे पुरवठादार कंपनी ‘जॉर्ज डब्ल्यू. पार्क सीड’ एकत्र आले होते. बियाणे अवकाशात ठेवण्यासाठी ९.७ टन वजनाच्या ‘लाँग ड्युरेशन एक्सपोजर फॅसिलिटी’ (LDEF) या १२-बाजू असलेल्या प्रचंड नळकांड्यासारख्या उपकरणाचा वापर करण्यात आला. हे उपकरण ५ एप्रिल १९८४ रोजी ‘चॅलेंजर’ अंतराळ यानाव्दारे कक्षेत सोडण्यात आले होते. मूळ योजनेनुसार या बिया १ वर्षात परत आणल्या जाणार होत्या, परंतु १९८६ मधील चॅलेंजर दुर्घटनेमुळे नासाच्या मोहिमा लांबल्या आणि या बिया तब्बल ६ वर्षे (६९ महिने) अवकाशात फिरत राहिल्या. शेवटी १२ जानेवारी १९९० रोजी ‘कोलंबिया’ यानाव्दारे या बिया सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परत आणल्या गेल्या.
बियाणे पृथ्वीवर सुखरूप परत आल्यानंतर नासाने या प्रयोगाचा दुसरा आणि सर्वात महत्त्वाचा शैक्षणिक टप्पा सुरू केला. या प्रयोगाला केवळ प्रयोगशाळेपुरते मर्यादित न ठेवता, नासाने ते जगभरातील तरुण विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा निर्णय घेतला. नासाने १,३२,००० विशेष ‘प्लांटिंग किट्स’ (Planting Kits) तयार केले आणि अमेरिकेतील ५० राज्यांसह जगभरातील ४० देशांमधील ४०,००० शाळांमध्ये या किट्सचे वाटप केले. या माध्यमातून सुमारे ३३ लाख (३.३ दशलक्ष) विद्यार्थ्यांनी या ऐतिहासिक प्रयोगात थेट सहभाग घेतला.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Nepal Avalanche: नेपाळमध्ये पुन्हा निसर्गाचा कोप; तिबेट सीमेजवळील हिमलुंग हिमाल बेस कॅम्पवर भयानक हिमस्खलन; 10 जण बेपत्ता
प्रत्येक किटमध्ये दोन प्रकारचे बियाण्यांचे संच देण्यात आले होते. पहिल्या संचामध्ये अंतराळात ६ वर्षे राहून आलेल्या बिया होत्या, तर दुसऱ्या संचामध्ये (ज्याला वैज्ञानिक भाषेत ‘कंट्रोल ग्रुप’ म्हटले जाते) त्याच कालावधीत पृथ्वीवर नियंत्रित वातावरणात ठेवलेल्या बिया होत्या. विद्यार्थ्यांनी दोन्ही संचांमधील बिया एकाच वेळी, एकाच प्रकारच्या मातीत पेरल्या आणि त्यांच्या वाढीची, पहिल्या कोंबाची, पानांची आणि फुलांची रोजची नोंद ठेवायला सुरुवात केली. या अभूतपूर्व उपक्रमामुळे लहान वयातच विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञानाची आवड आणि संशोधनाची वृत्ती निर्माण होण्यास मोठी मदत झाली.
जगभरातील वर्गांमधून विद्यार्थ्यांनी लावलेल्या रोपांची सर्व माहिती आणि अहवाल एकत्र करून नासाकडे विश्लेषणासाठी पाठवण्यात आले. नासाला शाळांकडून सुमारे ८,००० पूर्ण अहवाल प्राप्त झाले, ज्यांचे सखोल विश्लेषण केल्यानंतर अत्यंत रंजक आणि अनपेक्षित आकडेवारी समोर आली. विश्लेषणात असे दिसून आले की, अंतराळातून परत आलेल्या बियांचा उगवण दर ७३.८% होता, तर पृथ्वीवर सुरक्षित ठेवलेल्या बियांचा उगवण दर ७०.३% होता. म्हणजेच, अंतराळातील बियांचा उगवण दर पृथ्वीवरील बियांपेक्षा किंचित जास्त होता.
याशिवाय, रुजण्याच्या वेगातही फरक आढळून आला. अंतराळातील बियांना पहिला कोंब फुटण्यासाठी सरासरी ८ दिवस लागले, तर पृथ्वीवरील बियांना ८.३ दिवस लागले. पहिल्या ३ ते ४ आठवड्यांमध्ये अवकाशातील बियांपासून तयार झालेल्या रोपांची वाढ अत्यंत वेगाने झाली. इलेक्ट्रॉन मायक्रोस्कोपखाली तपासणी केल्यावर संशोधकांना आढळले की, अवकाशातील विकिरणांमुळे बियांच्या बाह्य आवरणावर सूक्ष्म छिद्रे तयार झाली असावीत, ज्यामुळे त्यांनी पाणी आणि पोषक तत्त्वे वेगाने शोषून घेतले. मात्र, पूर्ण वाढ झाल्यानंतर वनस्पतींचे स्वरूप, पाने, फुले आणि फळांच्या चवीत कोणताही कायमस्वरूपी किंवा जनुकीय (genetic) बदल आढळला नाही.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Strait of Hormuz: ‘तेहरानला घाई…’ होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवरून डोनाल्ड ट्रम्प यांचा इराणवर घणाघाती हल्ला; 3 मुख्य अटी फेटाळल्या
नासाचा ‘SEEDS’ प्रकल्प हा मानवी इतिहासातील सर्वात मोठ्या आणि यशस्वी वर्ग प्रयोगांपैकी एक म्हणून नोंदवला गेला आहे. या प्रयोगाने हे सिद्ध केले की, अत्यंत कठीण परिस्थितीत आणि दीर्घकाळ अंतराळात राहिल्यानंतरही वनस्पतींच्या बिया मानवी जीवनासाठी सुरक्षित राहू शकतात आणि त्यांची पुनरुत्पादन क्षमता टिकून राहते.
आज जेव्हा जगभरातील अंतराळ संस्था मंगळ ग्रह आणि चंद्रावर मानवी वस्ती स्थापन करण्याची स्वप्ने पाहत आहेत, तेव्हा नासाचा हा जुना प्रयोग अंतराळ शेतीची (Space Agriculture) पायाभरणी करणारा ठरत आहे. या प्रयोगातून मिळालेल्या माहितीचा वापर आज आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकात (ISS) ताजी फळे आणि भाज्या पिकवण्यासाठी केला जात आहे. त्यामुळे ६ वर्षे अवकाशात घालवणाऱ्या या १२.५ दशलक्ष टोमॅटोच्या बियांनी केवळ विज्ञान जगतालाच नव्हे, तर जगभरातील लाखो विद्यार्थ्यांना विज्ञानाची नवी दिशा दाखवली.
