शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
व्हेनेझुएलातील विनाशकारी भूकंपाचा 'रिंग ऑफ फायर'शी काय आहे संबंध? शास्त्रज्ञांनी केला मोठा खुलासा ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
Venezuela earthquake 2026 causes : दक्षिण अमेरिकेतील प्रमुख देश असलेल्या व्हेनेझुएलामध्ये नुकतेच निसर्गाचे एक अत्यंत भयानक रूप पाहायला मिळाले. अवघ्या ३९ सेकंदांच्या अंतराने झालेल्या दोन लागोपाठच्या शक्तिशाली भूकंपांनी संपूर्ण देशाला हादरवून सोडले आहे. या भूकंपाचे धक्के इतके तीव्र होते की राजधानी कॅराकस (Caracas) आणि आसपासच्या अनेक शहरांमधील इमारती पत्त्यांसारख्या डगमगल्या आणि मोठ्या प्रमाणावर वित्तहानी व विध्वंस झाला. या घटनेनंतर जागतिक स्तरावर चर्चा सुरू झाली आहे की, हा विनाशकारी भूकंप जगातील सर्वात धोकादायक मानल्या जाणाऱ्या ‘पॅसिफिक रिंग ऑफ फायर’ (Pacific Ring of Fire) चा भाग आहे का? या प्रश्नाने सामान्यांपासून ते भूगर्भशास्त्रज्ञांपर्यंत सर्वांचेच लक्ष वेधून घेतले आहे.
या संदर्भात भूगर्भशास्त्रज्ञांनी (Geologists) केलेल्या सखोल संशोधनातून एक अत्यंत महत्त्वाची माहिती समोर आली आहे. शास्त्रज्ञांच्या मते, व्हेनेझुएलामध्ये झालेल्या या भूकंपाचा थेट संबंध पॅसिफिक रिंग ऑफ फायरशी अजिबात नाही. हा भूकंप प्रामुख्याने ‘कॅरिबियन प्लेट’ (Caribbean Plate) आणि ‘दक्षिण अमेरिकन प्लेट’ (South American Plate) यांच्यामध्ये झालेल्या अंतर्गत हालचालींमुळे झाला आहे. उत्तर व्हेनेझुएलाच्या भूभागाखाली असलेल्या या दोन्ही अवाढव्य टेक्टॉनिक प्लेट्स तिथल्या फॉल्ट लाईन्सवर (भूकंपीय तडे) एकमेकांना समांतर सरकत असतात. गेल्या अनेक वर्षांपासून या फॉल्ट्सवर प्रचंड भूगर्भीय ताण निर्माण झाला होता, आणि हा ताण अचानक मुक्त झाल्यामुळे भूकंपाचे हे दोन तीव्र धक्के जाणवले.
अनेकदा लोकांना असे वाटते की जगात कुठेही मोठा भूकंप झाला की त्याचा संबंध रिंग ऑफ फायरशी असतो, परंतु व्हेनेझुएलाच्या बाबतीत तसे नाही. ‘पॅसिफिक रिंग ऑफ फायर’ हा पॅसिफिक महासागराच्या सभोवताली असलेला साधारण ४०,००० किलोमीटर लांबीचा, घोड्याच्या नालाच्या आकाराचा (Horseshoe-shaped) एक विशाल प्रदेश आहे. व्हेनेझुएला हा देश भौगोलिकदृष्ट्या कॅरिबियन समुद्र आणि उत्तर दक्षिण अमेरिकेच्या जवळ स्थित आहे. म्हणजेच, तो रिंग ऑफ फायरच्या मुख्य सीमेपासून हजारो किलोमीटर दूर आहे. यामुळेच जपान, इंडोनेशिया किंवा चिली या देशांमध्ये होणाऱ्या भूकंपांची कारणे आणि व्हेनेझुएलातील भूवैज्ञानिक प्रक्रिया यामध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Venezuela Earthquake: व्हेनेझुएलामध्ये 7.5 तीव्रतेच्या भूकंपाने भीषण तांडव; 22 मजली इमारत जमीनदोस्त, जपानसह अनेक देश हादरले
जपान आणि चिलीसारख्या देशांमध्ये जेव्हा भूकंप होतो, तेव्हा सहसा एक टेक्टॉनिक प्लेट दुसऱ्या प्लेटच्या खाली सरकते, ज्याला विज्ञानाच्या भाषेत ‘सबडक्शन’ (Subduction) म्हटले जाते. या प्रक्रियेमुळे तिथे मोठे भूकंप आणि जागृत ज्वालामुखींचा उद्रेक होतो. याउलट, व्हेनेझुएलामध्ये प्लेट्स एकमेकांच्या खाली जात नाहीत, तर त्या एकमेकांवर बाजूने घासल्या जातात (Strike-slip movement). यामुळे तिथे ज्वालामुखींचा धोका नसला तरी फॉल्ट लाईन्सवर अचानक निर्माण होणारा दाब शहरांना हादरवण्यासाठी पुरेसा ठरतो.
पृथ्वीच्या पाठीवर ‘रिंग ऑफ फायर’ हा सर्वात जास्त भूकंपप्रवण आणि ज्वालामुखी सक्रिय असलेला भाग मानला जातो. जगभरात होणाऱ्या एकूण भूकंपांपैकी तब्बल ९० टक्के भूकंप एकट्या या रिंग ऑफ फायरच्या क्षेत्रातच नोंदवले जातात. एवढेच नाही तर जगातील सुमारे ७५ टक्क्यांहून अधिक सक्रिय ज्वालामुखी याच पट्ट्यामध्ये स्थित आहेत. जेव्हा पृथ्वीच्या अंतर्गत भागातील प्रमुख प्लेट्स एकमेकांवर आदळतात किंवा दूर जातात, तेव्हा तिथे कमालीचा भूगर्भीय दाब तयार होतो. हा दाब जेव्हा मर्यादेबाहेर जातो, तेव्हा भूकंप आणि ज्वालामुखीच्या रूपाने पृथ्वीचा थरकाप उडवतो.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : India-Japan: जपानकडून पंतप्रधान मोदींची मोठी प्रशंसा; टोकियोत भारताचा बोलबाला, ‘या’ क्षेत्रांमध्ये होणार अब्जावधींची नवी गुंतवणूक
या अत्यंत संवेदनशील आणि धोकादायक क्षेत्रात जगातील अनेक प्रमुख देश येतात. यामध्ये आशियातील जपान, इंडोनेशिया, फिलीपिन्स, तर ओशनियातील न्यूझीलंड या देशांचा समावेश होतो. याशिवाय दक्षिण आणि उत्तर अमेरिकेच्या किनारपट्टीवरील चिली, मेक्सिको आणि युनायटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका (USA) चा काही भाग थेट या रिंग ऑफ फायरच्या प्रभावाखाली येतो. या देशांना सतत भूकंपाच्या सावटाखाली जगावे लागते. सुदैवाने व्हेनेझुएला या पट्ट्यात येत नसला, तरी कॅरिबियन फॉल्ट्समुळे त्याला स्वतःच्या भूगर्भीय आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे, हेच या ताज्या आपत्तीने पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे.
