सोमवार, 24 ऑगस्ट 2026
प्रसूतीनंतरचा मनोविकृती म्हणजे काय? त्यामुळे आई स्वतःच्या मुलांना ठार मारण्यास प्रवृत्त होऊ शकते. ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
अमेरिकेतील (America) मॅसॅच्युसेट्स येथील रहिवासी असलेल्या ३६ वर्षीय लिंडसे क्लॅन्सीच्या प्रकरणाने जगभरात एकच खळबळ उडवून दिली आहे. लिंडसेवर तिच्याच तीन निष्पाप आणि लहान मुलांची (कोरा, डॉसन आणि कॅलन) हत्या केल्याचा आरोप आहे. एका प्रेमळ आईने आपल्या पोटच्या गोळ्यांचा असा जीव कसा घेतला, या विचाराने सर्वांनाच सुन्न केले. मात्र, या हाय-प्रोफाईल खटल्यादरम्यान तिच्या वकिलांनी न्यायालयात असा दावा केला की, हत्येच्या वेळी लिंडसे ही ‘पोस्टपार्टम सायकोसिस’ (प्रसूतीनंतरचा मनोविकृती) या गंभीर आणि दुर्मिळ मानसोपचार आजाराने ग्रस्त होती. या घटनेनंतर आता वैद्यकीय विश्वात आणि कायदेशीर वर्तुळात प्रसूतीनंतरच्या मानसिक आरोग्यावर तीव्र चर्चा सुरू झाली आहे.
वैद्यकीय आणि न्यायवैद्यक मानसोपचारतज्ज्ञांच्या मते, प्रसूतीनंतरचा मनोविकृती हा एक अतिशय दुर्मिळ पण अत्यंत आपत्कालीन स्वरूपाचा मानसिक आजार आहे. हजार बालकांच्या जन्मामागे अवघ्या १ ते २ मातांमध्ये हा आजार आढळून येतो. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, ही अशी स्थिती आहे जिथे बाळाला जन्म दिल्यानंतर काही दिवसांतच स्त्रीचा वास्तव जगाशी असलेला संबंध विस्कळीत होतो किंवा पूर्णपणे तुटतो.
या अवस्थेत महिलेला अशा गोष्टी दिसू लागतात किंवा असे आवाज ऐकू येतात ज्यांचा वास्तवाशी काहीही संबंध नसतो. लिंडसे क्लॅन्सीच्या बाबतीतही तिच्या पतीने न्यायालयात दिलेल्या साक्षीत उघड झाले की, तिला काही अज्ञातांचे आवाज ऐकू येत होते आणि ते आवाज तिला अमूक कृत्य न केल्यास मुले गमवावी लागतील असा खोटा भ्रम निर्माण करत होते. ही स्थिती स्त्रीला तिच्या नियंत्रणाबाहेर ढकलते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : OperationSindoor: ऑपरेशन सिंदूरमध्ये उद्ध्वस्त झालेला जैशचा तळ 15 महिन्यांत पुन्हा उभा; बहावलपूरमधून सॅटेलाइट फोटोंद्वारे खुलासा
प्रसूतीनंतरचा मनोविकृती हा आजार अचानक आणि अत्यंत वेगाने विकसित होतो. याचे वेळेवर निदान झाले नाही तर ते अत्यंत घातक ठरू शकते. खालील लक्षणे या आजारात प्रामुख्याने दिसून येतात:
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Thailand curfew: थायलंडमध्ये भीषण हिंसाचारानंतर 3 प्रांतांत कर्फ्यू; बॉम्बस्फोट, गोळीबार अन् महामार्ग रोखला; लष्कराची मोठी कारवाई
अनेकदा लोक प्रसूतीनंतरच्या नैराश्याला (Postpartum Depression) आणि प्रसूतीनंतरच्या मनोविकृतीला (Postpartum Psychosis) एकच मानण्याची चूक करतात. परंतु वैद्यकीयदृष्ट्या या दोन्ही स्थिती पूर्णपणे भिन्न आहेत:
प्रसूतीनंतरचे नैराश्य (Postpartum Depression) हे तुलनेने अधिक महिलांमध्ये आढळते. यात आईला सतत उदास वाटणे, थकवा जाणवणे, रडू येणे, बाळाची काळजी घेताना अडचण येणे किंवा चिडचिड होणे अशी लक्षणे असतात. परंतु, यात स्त्रीचा वास्तवाशी असलेला संपर्क तुटत नाही. तिला आपण काय करत आहोत आणि काय योग्य-अयोग्य आहे याची पूर्ण जाणीव असते.
याउलट, प्रसूतीनंतरचा मनोविकृती (Postpartum Psychosis) ही अत्यंत गंभीर अवस्था आहे. यात स्त्रीची विचार करण्याची आणि तर्कशुद्ध निर्णय घेण्याची क्षमता नष्ट होते. तिला भास होतात आणि ती पूर्णपणे भ्रमाच्या आहारी जाते, ज्यामुळे तिला स्वतःचे कृत्य आणि त्याचे परिणाम काय होतील याचे भान राहत नाही.
न्यायालयात लिंडसे क्लॅन्सीचे वकील हे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करत आहेत की, हत्येच्या वेळी तिचे मन तिच्या नियंत्रणात नव्हते आणि ती मानसिक आजारामुळे (Legal Insanity) कायद्याची भाषा समजण्यास असमर्थ होती. दुसरीकडे सरकारी वकिलांचा असा युक्तिवाद आहे की, तिने योजना आखून हा गुन्हा केला होता.
मानसोपचारतज्ज्ञांचे असे म्हणणे आहे की, मनोविकृतीने ग्रस्त असलेली व्यक्ती काही वेळ अत्यंत सामान्य दिसू शकते आणि काही क्षणात तिचे विचार पूर्णपणे बदलू शकतात. सायकोसिस म्हणजे प्रत्येक वेळी हिंसाचारच असेल असे नाही, परंतु यामुळे निर्माण होणारे भ्रम आईला आणि बाळाला मोठ्या धोक्यात टाकू शकतात.
हा खटला केवळ एका गुन्ह्याचा निर्णय नाही, तर संपूर्ण जगाला हे सांगणारा ठरला आहे की, प्रसूतीनंतर महिलांच्या मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष करणे किती भयानक ठरू शकते. वैद्यकीय मदत आणि वेळेवर मिळणारे उपचार या आजारावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी अत्यंत आवश्यक असतात.
