शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
भारत आणि चीनमधील जवळीक का वाढतेय (फोटो सौजन्य - iStock)
एकेकाळी एकमेकांचे कट्टर विरोधक मानले जाणारे भारत आणि चीन आता हळूहळू एकमेकांच्या जवळ येत आहेत. भारताचे परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांचा अलिकडचा बीजिंग दौरा आणि चीनकडून व्यापारात मृदुता येण्याचे संकेत या बदलाकडेच निर्देश करत आहेत. अमेरिकेच्या धोरणांमध्ये सतत बदल आणि पाकिस्तानला दिले जाणारे महत्त्व यामुळे कदाचित भारताला त्याच्या जुन्या संबंधांकडे नवीन दृष्टिकोनातून पाहण्यास भाग पाडले असेल. अशा वातावरणात भारत आणि चीनमधील वाढत्या संवादाकडे केवळ मैत्री म्हणून नव्हे तर एक धोरणात्मक गरज म्हणून पाहिले जात आहे.
अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि पाकिस्तानचे लष्करप्रमुख जनरल असीम मुनीर यांच्या व्हाईट हाऊसमधील भेटीने खळबळ उडाली. भारताने शांतपणे या भेटीबद्दल अमेरिकेकडे आपली नाराजी व्यक्त केली आणि स्पष्टपणे सांगितले की पाकिस्तानला अशा प्रकारे महत्त्व देणे चुकीचे संकेत देते. विशेषतः अशा वेळी जेव्हा पाकिस्तानवर दहशतवादाला पाठिंबा देण्याचे गंभीर आरोप आहेत. भारताचा असा विश्वास आहे की ही भेट त्यांच्या द्विपक्षीय संबंधांना बिघडू शकते. भारत आणि पाकिस्तानमधील तणाव बऱ्याच काळापासून सुरू आहे आणि अमेरिकेने पाकिस्तानच्या लष्करप्रमुखांना अशा प्रकारे सन्मानित केल्याने भारत खुष नव्हता.
तैवानच्या हद्दीत चिनी विमाने आणि नौदलाची घुसखोरी; लष्कर हाय अलर्टवर, संघर्षाची शक्यता?
मुनीर-ट्रम्प भेटीने त्रास
रॉयटर्सच्या वृत्तानुसार, भारत सरकारच्या तीन वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनुसार, या मुद्द्यावर अमेरिकेला थेट सांगण्यात आले होते की दहशतवाद ही एक मर्यादा आहे जी भारत कधीही ओलांडू देणार नाही. भारताने स्पष्टपणे म्हटले आहे की ट्रम्प यांचे वर्तन चुकीचा संदेश देत आहे, विशेषतः अशा वेळी जेव्हा भारताने काश्मीरमधील दहशतवादी हल्ल्यानंतर सीमेपलीकडे कारवाई केली होती. याला प्रत्युत्तर म्हणून दोन्ही देशांमध्ये काही दिवस भांडण झाले, परंतु नंतर दोघांनीही युद्धबंदी स्वीकारली. तरीही, काही आठवड्यांनंतर ट्रम्प यांनी पाकिस्तानी लष्करप्रमुखांसोबत जेवण केल्याने भारताला त्रास झाला.
या भेटीमुळे भारताला चिंता वाटू लागली की पाकिस्तानला अमेरिकेकडून मिळणारी शस्त्रे पुन्हा भारताविरुद्ध वापरली जाऊ शकतात. यापूर्वीही अमेरिका नाटो नसलेला मित्र म्हणून पाकिस्तानला विविध प्रकारची लष्करी मदत देत आहे. यावेळीही बैठकीत दहशतवादाविरुद्ध सहकार्य आणि संबंध मजबूत करण्याबाबत चर्चा झाली, ज्यामुळे भारत अस्वस्थ झाला.
भारत-अमेरिका संबंधांमध्ये तणाव
ट्रम्प यांच्या कार्यकाळात भारत-अमेरिका संबंध अनेकदा चांगले राहिले आहेत, परंतु अलिकडच्या घडामोडींमुळे ते थंडावले आहेत. भारताने व्हाईट हाऊसला स्पष्ट केले की ते पाकिस्तानच्या दहशतवादाच्या मुद्द्यावर तडजोड करणार नाही. एवढेच नाही तर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ट्रम्प यांचे अमेरिका भेटीचे निमंत्रणही नाकारले आणि जागतिक व्यापार संघटनेत अमेरिकेविरुद्ध शुल्क लादण्याचा प्रस्तावही मांडला. यावरून हे स्पष्ट होते की भारत आता अमेरिकेबाबत थोडे कठोर भूमिका घेत आहे.
चीनसोबत संतुलन साधण्याचे प्रयत्न
दरम्यान, भारत चीनसोबतच्या संबंधांमध्ये पुन्हा संतुलन साधण्याचा प्रयत्न करत आहे. परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी अलीकडेच बीजिंगला भेट दिली. २०२० मध्ये भारत-चीन सीमा संघर्षानंतर हा त्यांचा पहिलाच दौरा होता. भारत चीनवर लादलेल्या काही गुंतवणूक निर्बंध कमी करण्याच्या दिशेनेही हळूहळू वाटचाल करत आहे.
नीती आयोगाने चिनी कंपन्यांना भारतात गुंतवणूक करण्याचा मार्ग मोकळा करण्याची शिफारस केली आहे. याचे कारण असे की डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या धोरणांमध्ये कधी बदल होईल याबद्दल निश्चितता नाही. नेहमीच एक अनिश्चितता असते. कधीकधी ते रशियाबद्दल उदारता दाखवतात तर कधीकधी ते कठोरता दाखवतात, चीन आणि भारताबाबतही असेच आहे. अशा परिस्थितीत, भारत आता चीनसोबतचे आपले समीकरण पुन्हा संतुलित करण्याचा प्रयत्न करत आहे, जेणेकरून तो अमेरिकेच्या अनिश्चिततेपासून स्वतःला वाचवू शकेल.
भारताला अशीही भीती आहे की जर अमेरिका आणि चीनमधील मैत्री पुन्हा वाढली तर त्याचा भारताच्या हितावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत, भारत आता बांगलादेश, श्रीलंका, नेपाळ यासारख्या शेजारील देशांवर लक्ष केंद्रित करत आहे, जेणेकरून चीनचा प्रभाव कमी करता येईल.
