गुरुवार, 5 नोव्हेंबर 2026
खाद्यतेलांमध्ये 'आत्मनिर्भर' होईल भारत! सरकारचे पुढील ७ वर्षांचे १०,१०३ कोटींचे मेगा 'मिशन' (फोटो-सोशल मीडिया)
India Oil Production: भारत सरकारने २०३०-३१ पर्यंत देशांतर्गत तेलबियांचे उत्पादन ६९.७ दशलक्ष टनांपर्यंत वाढवण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे जेणेकरून खाद्यतेल उत्पादनात स्वयंपूर्णता येईल. नीती आयोगाच्या ऑगस्ट २०२४ च्या अहवालानुसार भारत जगात राईस बान तेल, मोहरी, एरंडेल तेल, करडईचे तेल, तीळाचे तेल आणि नायजर तेल यासारख्या तेलबियांच्या उत्पादनात टॉपवर आहे. असे असूनही, देश आपल्या एकूण वापराच्या केवळ ४४% देशांतर्गत उत्पादनातून पूर्ण करू शकतो आणि उर्वरित मागणी आयातीद्वारे पूर्ण करावी लागते.
खाद्यतेलांवरील आयात अवलंबित्व २०१५-१६ मधील ६३.२०% वरून २०२३-२४ मध्ये ५६.२५% पर्यंत कमी झाले आहे, परंतु वापरातील जलद वाढ ही प्रगती मर्यादित करत आहे. या आव्हानाला तोंड देण्यासाठी सरकारने २०२१ मध्ये राष्ट्रीय खाद्यतेल अभियान सुरू केले. २०२५-२६ पर्यंत तेल पाम लागवड ६.५ लाख हेक्टरपर्यंत वाढवण्याचे आणि २०२९-३० पर्यंत २.८ दशलक्ष टन कच्चे पाम तेलाचे उत्पादन करण्याचे लक्ष्य आहे. नोव्हेंबर २०२५ पर्यंत, एनएमईओ-ओपी अंतर्गत २.५० लाख हेक्टर क्षेत्र व्यापले गेले होते, ज्यामुळे देशात तेल पाम तेलाचे एकूण क्षेत्र ६.२० लाख हेक्टरपर्यंत पोहोचले.
सीपीओ उत्पादन २०१४-१५ मधील १.९१ लाख टनांवरून २०२४-२५ मध्ये ३.८० लाख टनांपर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे. तेलबियांचे उत्पादन ३९ दशलक्ष टनांवरून ६९.७ दशलक्ष टनांपर्यंत वाढवण्याचे लक्ष्य आहे. क्लस्टर-आधारित शेती, सुधारित बियाणे, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेतील दुवे यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. सरकारचे म्हणणे आहे की, हे प्रयत्न देशाच्या खाद्यतेल पुरवठा साखळीला आयात अवलंबनापासून स्वयं पूर्णतेकडे वळवतील. या अभियानांतर्गत, शेतकऱ्यांना सुधारित उत्पन्न, दर्जेदार बियाणे, तंत्रज्ञान आणि बाजारपेठेतील दुवे प्रदान करण्यावर विशेष भर दिला जात आहे.
सरकारी निवेदनानुसार, एनईएमओ हे भारताच्या कृषी परिवर्तनाचा, उत्पादकता वाढविण्यासाठी, नवोपक्रमाला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि देशाला खाद्यतेलांमध्ये खऱ्या आत्मनिर्भरतेकडे नेण्यासाठी आधारस्तंभ आहे. भारतात तेलबिया उत्पादनाची सुरुवात जागतिक तेलबिया उत्पादनात भारताचे योगदान अंदाजे ५-६% आहे. २०२३-२४ या आर्थिक वर्षात तेलबिया, तेलबिया आणि गौण तेलांची निर्यात अंदाजे ५.४४ दशलक्ष टन होती, ज्याचे मूल्य २९,५८७कोटी होते.
मे २०२५ पर्यंत, भारताचे तेलबिया उत्पादन ४२.६०९ दशलक्ष टन (एमटी) या नवीन उच्चांकावर पोहोचले. भारतातील नऊ प्रमुख तेलबिया पिके वार्षिक एकूण पीक क्षेत्राच्या १४.३%, आहारातील उर्जेच्या १२-१३% आणि कृषी निर्यातीच्या अंदाजे ८% योगदान देतात. एरंडेल, करडई, तीळ आणि नायजरच्या उत्पादनात भारत पहिल्या क्रमांकावर आहे, शेंगदाण्यात दुसऱ्या क्रमांकावर आहे, मोहरीमध्ये तिसऱ्या क्रमांकावर आहे, जवसात चौथ्या क्रमांकावर आहे आणि सोयाबीनमध्ये पाचव्या क्रमांकावर आहे.
राजस्थान, मध्य प्रदेश, गुजरात आणि महाराष्ट्र ही प्रमुख तेलबिया उत्पादक राज्ये आहेत, जी देशाच्या एकूण तेलबिया उत्पादनात ७७९% पेक्षा जास्त योगदान देतात. खाद्यतेल उत्पादनात स्वयंपूर्णता प्राप्त करण्यासाठी, राष्ट्रीय खाद्यतेल अभियान तेलबिया (एनएमईओ-ओएस) २०२४ मध्ये २०२४-२५ ते २०३०-३१ या सात वर्षांच्या कालावधीसाठी मंजूर करण्यात आले, ज्याचा भांडवली खर्च १०,१०३ कोटी रुपये होता. एनएमईओ-तेलबिया रेपडी-मोहरी, शेंगदाणे, सोयाबीन, सूर्यफूल, तीळ, करडई, नायजर, जवस आणि एरंडेल यासारख्या प्रमुख प्राथमिक तेलबिया पिकांचे उत्पादन वाढवण्यावर तसेच कापूस, नारळ, तांदळाचा कोंडा तसेच वृक्ष-जनित तेलबिया यासारख्या दुय्यम स्रोतांमधून संकलन आणि निष्कर्षण कार्यक्षमता वाढविण्यावर लक्ष केंद्रित करते.
