बुधवार, 14 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
AI in Education: आजच्या काळात एआय (AI) अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे. विद्यार्थी याचा वापर माहिती गोळा करणे, लेख तयार करणे, वेगवेगळे विषय समजून घेणे आणि संशोधन करण्यासाठी करत आहेत. यामुळे अनेक कामे सोपी होतात, परंतु प्रश्न असा निर्माण होतो की, एआयवरील अवलंबित्व मुलांची विचार करण्याची, लक्षात ठेवण्याची आणि एखादा विषय समजून घेण्याची क्षमता कमकुवत करू शकते का? तयार उत्तरे मिळाल्यामुळे मुले स्वतः विचार करण्याची सवय गमावू शकतात का? या प्रश्नांवर डॉ. विनोद शर्मा सांगतात की, एआय स्वतःहून ना पूर्णपणे फायदेशीर आहे ना नुकसानकारक. याचा प्रभाव यावर अवलंबून आहे की याचा वापर कसा केला जात आहे. अभ्यासात एआय एक चांगले साधन ठरू शकते, परंतु मुलांना याचा योग्य वापर शिकवणे आवश्यक आहे.
डॉ. विनोद शर्मा यांच्या मते, अभ्यासामध्ये एआय खूप मदत करू शकते. याद्वारे वेगवेगळी माहिती गोळा केली जाऊ शकते, नवीन आयडिया विकसित केले जाऊ शकतात आणि इतर अनेक प्रकारची कामे करता येतात.
त्यांनी एआयची तुलना बंदुकीशी करत म्हटले की, याचा वापर धोका आणि सुरक्षा या दोन्हीसाठी होऊ शकतो. हे यावर अवलंबून आहे की याचा वापर कोण आणि कोणत्या उद्देशाने करत आहे. त्याचप्रमाणे, एआयचा योग्य वापर फायदेशीर ठरू शकतो, तर त्याचा चुकीचा वापर नुकसानही पोहोचवू शकतो.
क्रिटिकल थिंकिंगचा अर्थ कोणतीही गोष्ट जशीच्या तशी स्वीकारणे नव्हे, तर त्यामागील तर्क समजून घेणे, प्रश्न विचारणे आणि वेगवेगळ्या पैलूंचे विश्लेषण करणे होय. यामध्ये सामान्य उत्तरांच्या पुढे जाऊन एखादा विषय चांगल्या प्रकारे समजून घेण्याचा आणि योग्य निष्कर्षापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न केला जातो. डॉ. शर्मा यांच्या मते, मुलांमध्ये क्रिटिकल थिंकिंग विकसित करण्यासाठी स्वतः शिकण्याची आणि विचार करण्याची सवय आवश्यक आहे.
जर मुले प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर थेट एआयकडून घेऊ लागली, तर त्यांना स्वतः विचार करण्याची आणि एखाद्या विषयाचे विश्लेषण करण्याची संधी मिळणार नाही. त्यांनी सांगितले की, जेव्हा कोणाला काही लिहायचे असते आणि एआय तयार लेख देतो किंवा एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर लगेच मिळते, तेव्हा व्यक्तीची विचार करण्याची गरज कमी होते. अशा परिस्थितीत क्रिटिकल थिंकिंग विकसित करणे अवघड ठरू शकते.
डॉ. विनोद शर्मा यांच्या मते, लक्षात ठेवण्याची प्रक्रिया एका व्यायामाप्रमाणे काम करते. ज्याप्रमाणे शारीरिक हालचाली बंद केल्याने शरीरावर परिणाम होतो, त्याचप्रमाणे लक्षात ठेवण्याचा अभ्यास सोडल्याने स्मरणशक्तीची प्रक्रिया देखील प्रभावित होते. त्यांनी स्पष्ट केले की, कोणतीही माहिती लक्षात ठेवण्यात अनेक गोष्टी महत्त्वाची भूमिका बजावतात. यामध्ये आवड, भावनिक आणि दृश्य संबंध, सृजनशीलता आणि तर्क यांचा समावेश होतो. या प्रक्रियेद्वारे माहिती मेंदूशी जोडली जाते आणि ती लक्षात ठेवण्यास मदत होते.
जर मुलांना प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर आधीच तयार मिळाले आणि त्यांना स्वतः माहिती लक्षात ठेवण्याची किंवा ती पुन्हा करण्याची गरज पडली नाही, तर लक्षात ठेवण्याचा सराव देखील कमी होईल. अशा परिस्थितीत एआयवर अनावश्यक अवलंबित्व त्यांच्या नैसर्गिक स्मरणशक्तीवर परिणाम करू शकते.
अभ्यासादरम्यान लक्ष विचलित होणे ही देखील विद्यार्थ्यांसमोर एक मोठी समस्या आहे. अनेकदा मुले कार्टून किंवा टीव्ही पाहताना दीर्घकाळ लक्ष केंद्रित करतात, परंतु अभ्यास करताना छोट्याशा आवाजानेही त्यांचे लक्ष विचलित होते. डॉ. शर्मा यांच्या मते, कन्संट्रेशनचा संबंध या गोष्टीशीही आहे की मुलाची समोर असलेल्या विषयामध्ये किती आवड आहे. ज्या गोष्टीत त्यांची रुची असते, त्यावर ते जास्त लक्ष केंद्रित करतात. दुसरीकडे, ज्या विषयात रुची नसते, त्यावर लक्ष केंद्रित करणे कठीण होते. त्यांनी सांगितले की, जर एआयच्या मदतीने अभ्यास मनोरंजक बनवला गेला आणि मुलांना रोचक कंटेंट मिळाला, तर यामुळे त्यांचे लक्ष केंद्रित करण्यास मदत होऊ शकते. म्हणजेच, एआयचा वापर अभ्यास अधिक रंजक बनवण्यासाठीही केला जाऊ शकतो.
डॉ. विनोद शर्मा यांचे म्हणणे आहे की, मुलांसाठी डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि ऑनलाइन माध्यमांचा वापर आवश्यक आहे. याद्वारे माहिती मिळवण्यास आणि शिकण्यास मदत होऊ शकते. तथापि, या माध्यमांचा योग्य आणि चुकीचा अशा दोन्ही प्रकारे वापर होऊ शकतो. त्यांनी सांगितले की, एआयसोबतच मुलांमध्ये स्वतःची समज आणि वास्तववादी बुद्धिमत्ता विकसित करणे देखील गरजेचे आहे. मुले स्मार्ट बनण्यासोबतच बुद्धिमान बनणे देखील महत्त्वाचे आहे. जर ते तंत्रज्ञानावर पूर्णपणे अवलंबून राहिले, तर याचा परिणाम त्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेवर होऊ शकतो. म्हणूनच एआय किंवा डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर समजूतदारपणाने केला पाहिजे.
डॉ. शर्मा यांच्या मते, अभ्यासाची काही मूलभूत कामे अशी आहेत जी मुलांनी स्वतः केली पाहिजेत. यामध्ये एखादा विषय वाचणे, माहिती लक्षात ठेवणे, त्यांचे विश्लेषण करणे आणि व्यावहारिक पद्धतीने विचार करणे यांचा समावेश होतो. मुलांना स्वतः लिहिण्याची, समजून घेण्याची आणि स्वतःच्या कल्पनाशक्तीचा वापर करण्याची संधी मिळाली पाहिजे. अभ्यासात माहिती मिळवण्यासोबतच ती समजून घेणे आणि स्वतःच्या ज्ञानाचा भाग बनवणे देखील आवश्यक आहे. दुसरीकडे, एआय आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर संशोधन करून माहिती मिळवण्यासाठी आणि विषय समजून घेण्यासाठी मदत म्हणून केला जाऊ शकतो.
Ans: होय, योग्य वापर केल्यास माहिती गोळा करण्यासाठी आणि विषय समजून घेण्यासाठी एआय एक उत्तम साधन ठरू शकते.
Ans: जर मुले प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर थेट एआयकडून घेऊ लागली, तर त्यांची स्वतः विचार करण्याची आणि 'क्रिटिकल थिंकिंग' विकसित करण्याची क्षमता कमकुवत होऊ शकते.
