रविवार, 23 ऑगस्ट 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
UPSC Exam Pattern 2026: जर तुम्ही IAS किंवा IPS अधिकारी बनण्यासाठी UPSC सिव्हिल सर्व्हिस परीक्षेची तयारी करत असाल, तर त्याचा परीक्षा पॅटर्न समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. नवीन इच्छुकांच्या मनात अनेकदा हा प्रश्न येतो की, UPSC सिव्हिल सर्व्हिस परीक्षेच्या संपूर्ण प्रक्रियेत एकूण किती पेपर द्यावे लागतात? सर्व पेपर्सचे गुण अंतिम मेरीट लिस्टमध्ये जोडले जातात की काही फक्त पासिंग मार्क्ससाठी असतात?
संघ लोक सेवा आयोगाच्या सिव्हिल सर्व्हिसची परीक्षा ३ टप्प्यांत विभागलेली आहे – प्रिलिम्स, मेन्स आणि पर्सनॅलिटी टेस्ट (मुलाखत). लेखी परीक्षेबद्दल बोलायचे झाल्यास, प्रिलिम्स आणि मेन्स मिळून एकूण ११ पेपर द्यावे लागतात. प्रिलिम्समध्ये ऑब्जेक्टिव्ह टाईप म्हणजेच एमसीक्यूचे २ पेपर असतात, तर मेन्समध्ये लिहून उत्तर द्यावे लागणारे ९ पेपर असतात. UPSC CSE ची तयारी सुरू करण्यापूर्वी प्रत्येक टप्प्यातील पेपर समजून घेणे आवश्यक आहे. यामुळे तुम्ही तुमच्या पहिल्याच प्रयत्नात यशस्वी होऊन सरकारी अधिकारी बनू शकता.
कोणत्याही परीक्षेची तयारी सुरू करण्यापूर्वी तिचे पॅटर्न समजून घेणे गरजेचे आहे. यामुळे कुठेही चुकीची शक्यता उरत नाही. IAS, IPS परीक्षा देण्यापूर्वी UPSC CSE परीक्षा पॅटर्न समजून घ्या:
टप्पा १: प्रिलिम्स परीक्षा
यूपीएससी परीक्षेची सुरुवात प्रिलिम्सने होते. यामध्ये एकाच दिवशी दोन पेपर घेतले जातात. हे दोन्ही पेपर ऑब्जेक्टिव्ह स्वरूपाचे असतात.
पेपर-१ : यामध्ये १०० प्रश्न (२०० गुण) असतात. इतिहास, भूगोल, राज्यशास्त्र, अर्थव्यवस्था आणि चालू घडामोडींसारखे विषय विचारले जातात. मेन्समध्ये पोहोचण्यासाठी कटऑफ याच आधारावर ठरते.
पेपर-२ (CSAT): यामध्ये गणित, बुद्धिमत्ता चाचणी आणि आकलनचे ८० प्रश्न (२०० गुण) असतात. हा केवळ एक क्वॉलिफायिंग पेपर आहे; म्हणजेच यामध्ये फक्त ३३% (सुमारे ६६ गुण) मिळवणे आवश्यक असते.
टप्पा २: मेन्स परीक्षा
प्रिलिम्स परीक्षा पास करणारे उमेदवार मेन्स परीक्षेला बसतात. यामध्ये उत्तरे सविस्तर लिहावी लागतात. UPSC मेन्स परीक्षेत एकूण ९ पेपर असतात:
क्वालिफायिंग भाषेचे २ पेपर:
पेपर A: कोणतीही एक भारतीय भाषा (उदा. मराठी किंवा हिंदी).
पेपर B: इंग्रजी.
हे दोन्ही पेपर ३००-३०० गुणांचे असतात. यामध्ये फक्त २५% गुण मिळवून पास होणे अनिवार्य आहे, त्यांचे गुण अंतिम मेरीटमध्ये जोडले जात नाहीत.
मेरीट ठरवणारे ७ पेपर (प्रत्येकी २५० गुण):
निबंध (Essay): यामध्ये दिलेल्या विषयांवर २ निबंध लिहावे लागतात.
GS पेपर १: भारतीय संस्कृती, इतिहास, भूगोल आणि समाज.
GS पेपर २: संविधान, शासन व्यवस्था आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध.
GS पेपर ३: अर्थव्यवस्था, विज्ञान-तंत्रज्ञान, पर्यावरण आणि सुरक्षा.
GS पेपर ४: नीतिशास्त्र, निष्ठेचा अधिकार आणि अभियोग्यता.
पर्यायी विषय : यासाठी एक विषय निवडावा लागतो, ज्याचे २ पेपर असतात.
टप्पा ३: यूपीएससी पर्सनॅलिटी टेस्ट (मुलाखत)
UPSC मेन्सचे ७ मेरीट पेपर (एकूण १७५0 गुण) क्लियर केल्यानंतर २७५ गुणांच्या मुलाखत फेरीसाठी बोलावले जाते. येथे ज्ञानापेक्षा व्यक्तिमत्त्व, विचार करण्याची क्षमता आणि निर्णय घेण्याची पात्रता तपासली जाती. यामध्ये कुठूनही काहीही विचारले जाऊ शकते. मुलाखतीचे प्रश्न तुमच्या पोशाखापासून, छंदापर्यंत आणि होमटाऊनपर्यंत कशावरही आधारित असू शकतात. बहुतांश तज्ञ यासाठी उमेदवाराचे DAF फॉर्म तपासतात.
संघ लोक सेवा आयोगाच्या सिव्हिल सर्व्हिस परीक्षेत एकूण लेखी पेपर ११ असतात (२ प्रिलिम्स + ९ मेन्स). मात्र, कोणत्याही उमेदवाराची अंतिम रँक आणि सेवेचा निर्णय केवळ मेन्सचे ७ पेपर (१७५० गुण) आणि मुलाखत (२७५ गुण) म्हणजेच एकूण २०२५ गुणांमधून मिळवलेल्या गुणांच्या आधारावर केला जातो. सेवेसाठी प्राधान्य क्रमानुसार आपला पर्याय भरावा लागतो.
