गुरुवार, 22 ऑक्टोबर 2026
अपुरी झोप आणि झोपण्याच्या अनियमित वेळेमुळे स्ट्रोकचा धोका वाढू शकतो का? जाणून घ्या तज्ज्ञांनी दिलेली सविस्तर माहिती
सामान्य झोपेदरम्यान रक्तदाब कमी होतो. त्यामुळे दिवसभरातील ताणतणावानंतर हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या यंत्रणेला विश्रांती मिळते. मात्र, वारंवार झोपमोड होत असल्यास किंवा पुरेशी झोप मिळत नसल्यास ही नैसर्गिक प्रक्रिया विस्कळीत होऊ शकते. अपुऱ्या झोपेचा संबंध वाढलेला रक्तदाब, शरीरातील दाह (इन्फ्लेमेशन) आणि कालांतराने रक्तातील साखरेचे नियमन बिघडण्याशी जोडला गेला आहे.
उच्च रक्तदाब हा स्ट्रोकच्या सर्वात महत्त्वाच्या जोखीम घटकांपैकी एक आहे. दीर्घकाळ रक्तदाब वाढलेला राहिल्यास रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होऊ शकते आणि स्ट्रोकचा धोका वाढू शकतो. रक्तवाहिनीमध्ये अडथळा निर्माण झाल्यामुळे होणाऱ्या स्ट्रोकला इस्केमिक स्ट्रोक, तर मेंदूमध्ये रक्तस्राव झाल्यामुळे होणाऱ्या स्ट्रोकला हेमरेजिक स्ट्रोक असे म्हणतात.
आणखी एक चिंतेची बाब म्हणजे ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप अॅप्निया. या स्थितीत झोपेदरम्यान वारंवार श्वास घेण्याची प्रक्रिया काही काळासाठी थांबते. त्यामुळे हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या यंत्रणेवर अतिरिक्त ताण येऊ शकतो. म्हणूनच झोपेशी संबंधित विकार ओळखणे आणि त्यावर योग्य उपचार करणे हा एकूण आरोग्य व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
झोपेचा कालावधी हा या विषयातील केवळ एक घटक आहे. शरीरातील अंतर्गत जैविक घड्याळाला सर्केडियन रिदम असे म्हणतात. हे घड्याळ झोप, हार्मोन्सचे स्रवण आणि शरीरातील इतर अनेक प्रक्रियांचे नियमन करण्यास मदत करते. झोपण्याच्या आणि जागे होण्याच्या वेळेत वारंवार बदल झाल्यास ही नैसर्गिक लय बिघडू शकते. विशेषतः अशा बदलांसोबत झोपेचा कालावधीही कमी होत असल्यास त्याचा परिणाम अधिक जाणवू शकतो.
झोपण्याच्या अनियमित वेळेचा संबंध उच्च रक्तदाब, लठ्ठपणा आणि हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित इतर जोखीम घटकांशी असल्याचे काही अभ्यासांतून समोर आले आहे. मात्र, हा संबंध गुंतागुंतीचा आहे. अपुरी किंवा खराब झोप म्हणजे स्ट्रोक होणारच, असे नाही. झोपेच्या कमतरतेमुळे दिसणाऱ्या जोखमीपैकी किती जोखीम थेट झोपेशी संबंधित आहे आणि किती इतर आरोग्यविषयक किंवा जीवनशैलीशी संबंधित घटकांमुळे आहे, याचा अभ्यास संशोधक अजूनही करत आहेत.
यातून मिळणारा व्यावहारिक संदेश असा नाही की प्रत्येकाने ठरावीक वेळेलाच झोपले पाहिजे. त्याऐवजी, झोपण्याची आणि जागे होण्याची वेळ शक्यतो नियमित ठेवणे आणि पुरेशी झोप घेणे हे दीर्घकालीन आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते.
नियमितपणे मोठ्याने घोरणे, झोपेत श्वास घेण्यासाठी धाप लागणे, झोपेदरम्यान श्वास काही काळ थांबल्याचे इतरांच्या लक्षात येणे आणि दिवसा अतिप्रमाणात झोप येणे ही लक्षणे केवळ थकवा म्हणून दुर्लक्षित करू नयेत. ही लक्षणे स्लीप अॅप्नियाची असू शकतात. त्यामुळे डॉक्टरांकडून योग्य तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे.
त्याचप्रमाणे, दीर्घकाळ निद्रानाशाचा त्रास होत असल्यास आणि त्यामुळे दैनंदिन कामकाजावर परिणाम होत असल्यास त्याकडेही दुर्लक्ष करू नये. अशा परिस्थितीत योग्य वैद्यकीय उपचार घेणे गरजेचे आहे.
बहुतेक प्रौढ व्यक्तींना दररोज सात ते नऊ तास झोपेची आवश्यकता असते. झोपण्याची आणि जागे होण्याची वेळ नियमित ठेवणे, दिवसाच्या उत्तरार्धात कॅफीनचे सेवन मर्यादित करणे, शारीरिक हालचाल व व्यायाम करणे आणि झोपण्यासाठी आरामदायी वातावरण तयार करणे या सवयी चांगल्या झोपेसाठी मदत करू शकतात.
रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे, मधुमेहाचे योग्य व्यवस्थापन करणे, संतुलित आहार घेणे, नियमित व्यायाम करणे आणि धूम्रपान टाळणे या उपायांना स्ट्रोक प्रतिबंधात महत्त्वाचे स्थान आहे. मात्र, पुरेशी झोप घेण्याकडेही तितकेच लक्ष देणे आवश्यक आहे.
दिवसभराचा ताण किती असेल, हे आपल्या हातात नेहमीच नसते. परंतु दीर्घकाळ हृदयाचे आरोग्य चांगले राखण्यासाठी दररोज पुरेशी विश्रांती घेणे ही एक महत्त्वाची आणि आपल्या नियंत्रणात असलेली सवय आहे.
Ans: एका प्रौढ व्यक्तीसाठी दररोज रात्री ७ ते ८ तासांची सलग आणि शांत झोप आवश्यक मानली जाते.
Ans: हृदय निकामी होण्याचा किंवा ब्लॉकेजेस होण्याचा धोका वाढतो.
Ans: गाढ आणि पुरेशी झोप न घेतल्यामुळे आपले शरीर नैसर्गिकरित्या रक्तदाब आणि हृदयाचे ठोके कमी करते, ज्यामुळे रक्तवाहिन्यांना विश्रांती मिळते.
