रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
Dr Lalit Mahajan - MBBS, MD (Medicine), DM (Neurology)
देशात दर मिनिटाला 3 जणांना ब्रेन स्ट्रोक (अर्धांगवायू) होतो. ब्रेन स्ट्रोक (Brain Stroke) हे मृत्यूचे दुसरे प्रमुख कारण आणि अपंगत्वाचे तिसरे प्रमुख कारण आहे. ॲलेक्सिस हॉस्पिटलचे (Alexis Multispeciality Hospital) न्यूरोफिजिशियन डॉ.ललित महाजन (Dr. Lalit Mahajan) यांनी सांगितले की, कधी स्ट्रोकचा आधीच संशय येतो तर कधी अचानक स्ट्रोक येतो. आपल्या देशात 18 लाख लोक ब्रेन स्ट्रोकचे बळी ठरतात आणि त्यापैकी 5.5 लोकांचा मृत्यू होतो.
ब्रेन स्ट्रोकची लक्षणे काय आहेत?
शरीराच्या एका बाजूला चेहरा, हात किंवा पाय सुन्न होणे किंवा अशक्तपणा येणे, अचानक गोंधळ होणे, अचानक बोलण्यात अडचण येणे, अचानक पाहण्यात अडचण येणे, अचानक शारीरिक संतुलन बिघडणे, चालण्यात अचानक त्रास होणे, चक्कर येणे, अचानक तीक्ष्ण आणि तीव्र डोकेदुखी इ. ब्रेन स्ट्रोकची मुख्य लक्षणे आहेत.
ब्रेन स्ट्रोक म्हणजे काय?
मेंदूच्या रक्ताभिसरणात अडथळे आल्याने किंवा मेंदूतील कोणतीही रक्तवाहिनी फुटल्याने रक्त गळती होते याला ब्रेन स्ट्रोक म्हणतात.
ब्रेन स्ट्रोकचे प्रकार कोणते आहेत?
ब्रेन स्ट्रोकचे प्रामुख्याने दोन प्रकार आहेत. इस्केमिक स्ट्रोक आणि हेमोरेजिक स्ट्रोक ज्यामध्ये इस्केमिक स्ट्रोकची घटना 80 टक्के आहे. हे रक्त स्रावाच्या कमतरतेमुळे होते. इस्केमिक स्ट्रोक एकतर थ्रोम्बोटिक किंवा एम्बोलिक असू शकतो. थ्रोम्बोटिक स्ट्रोक हा इस्केमिक स्ट्रोकचा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. एथेरोस्क्लेरोसिस (कोलेस्टेरॉल-समृद्ध ठेवी ज्याला प्लेक म्हणतात) परिणामी मेंदूतील रोगग्रस्त किंवा खराब झालेल्या धमनीच्या आत रक्ताची गुठळी तयार होते, ज्यामुळे रक्त प्रवाह कमी होतो. क्षतिग्रस्त धमनी एम्बोलिक स्ट्रोक तेव्हा होतो जेव्हा मेंदू किंवा हृदयाकडे जाणाऱ्या धमन्यांपैकी एखाद्या धमन्यामध्ये गुठळी किंवा प्लेकचा लहान तुकडा रक्तप्रवाहातून ढकलला जातो आणि मेंदूच्या अरुंद धमन्यांमध्ये जमा होतो. रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळा निर्माण झाल्यामुळे मेंदूला रक्तपुरवठा थांबतो.
ब्रेन स्ट्रोकचे कारण कोणते जोखीम घटक आहेत?
वास्तविक, ब्रेन स्ट्रोक वयाच्या 60 वर्षानंतर होतात. पण आता 30 ते 45 वयोगटातील लोकांनाही ब्रेन स्ट्रोकचा त्रास होत आहे. धूम्रपान, उच्च रक्तदाब (बीपी), साखर, शारीरिक निष्क्रीयता आणि लठ्ठपणा ही त्याची प्रमुख कारणे आहेत.
इमर्जन्सी कॉल कधी करायचा?
स्ट्रोकची लक्षणे दिसू लागल्यास ताबडतोब डॉक्टर किंवा हॉस्पिटलला बोलवावे. ॲलेक्सिस हॉस्पिटलमध्ये स्ट्रोक आलेल्या पेशंटसाठी तयार टीम आहे, जी 24-तास स्ट्रोक व्यवस्थापनासाठी तयार आहे. स्ट्रोकच्या 3 ते 4.5 तासांच्या आत उपचार सुरू केल्यास, रुग्ण लवकर बरा होऊ शकतो. प्रत्येक मिनिटाला न्यूरॉन्स नष्ट होण्याचा धोका असतो.
स्ट्रोकबद्दल गैरसमज आणि प्रतिबंध काय आहेत?
जेव्हा ब्रेन स्ट्रोक होतो तेव्हा लोक रुग्णाला डॉक्टरांकडे घेऊन जात नाहीत आणि इतर मार्गांनी घरी उपचार सुरू करतात. तर ब्रेन स्ट्रोकसाठी केवळ ॲलोपॅथीमध्येच चांगला आणि विश्वासार्ह उपचार आहे. 3 ते 6 महिन्यांत रुग्ण बरा होऊ शकतो आणि शरीराच्या इतर भागांचे नुकसान होण्यापासून संरक्षण करता येते. प्रतिबंधासाठी आठवड्यातून किमान 5 दिवस 30 ते 40 मिनिटे व्यायाम करावा, बीपी, साखर नियंत्रणात राहावी, आहारावर नियंत्रण ठेवावे आणि काही शंका असल्यास तपासणी करावी.
या जागतिक स्ट्रोक दिनानिमित्त ॲलेक्सिस हॉस्पिटलचे न्यूरोसायकियाट्रिस्ट म्हणाले की, #Together We Are Greater Than Stroke# एकत्र काम करून आणि सतर्क राहून आपण स्ट्रोकशी लढू शकतो, हीच यंदाच्या जागतिक स्ट्रोक दिनाची थीम आहे.
