शनिवार, 24 ऑक्टोबर 2026
रक्ताच्या एका थेंबामधून समजणार आता दोन आजार! दुर्गम भागांतही कमी खर्चात निदान आता शक्य
Health Update: रक्ताच्या एका थेंबाचा काचेच्या पट्टीवर किती लांबपर्यंत लेप तयार होतो, यावरून अॅनिमिया आणि सिकल सेल या दोन आजारांची ओळख पटवता येणार आहे. आयआयटी मुंबईच्या संशोधकांनी विकसित केलेल्या या किफायतशीर तंत्रज्ञानासाठी सुसज्ज पॅथॉलॉजी प्रयोगशाळेची गरज नाही. त्यामुळे दुर्गम भागांतील आणि आदिवासी समुदायांतील रुग्णांसाठी निदानाचा नवा पर्याय उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. आयआयटी मुंबईच्या रासायनिक अभियांत्रिकी विभागातील प्रा. महेश तिरुमकुडुलू यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधकांनी रक्ताच्या दाटपणाचा अभ्यास केला. नियंत्रित पद्धतीने काचेच्या पट्टीवर रक्ताचा थेंब पसरवून तयार झालेल्या लेपाची लांबी मोजली जाते. रक्तातील लाल पेशींचे प्रमाण, प्लाझ्माची दाटपणा आणि पेशींची लवचिकता यांमुळे या लांबीमध्ये फरक पडतो. याच फरकाचा निदानासाठी उपयोग केला आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
सिकलसेल निदानासाठी रक्तातील ऑक्सिजन कमी केल्यानंतर होणारा बदल मोजण्यात आला. यासाठी सोडियम मेटाबायसल्फाइट या स्वस्त रसायनाचा वापर केला. महाराष्ट्र आणि मध्य भारतातील आदिवासी भागांतील ३९४ व्यक्तींवर केलेल्या चाचण्यांत निरोगी व्यक्ती, सिकलसेलचे वाहक आणि बाधित रुग्ण यांच्यातील फरक स्पष्ट झाला. या पद्धतीने सुमारे ९५ टक्के बाधित रुग्णांची योग्य ओळख पटवता आली.
सिकलसेलवरील उपचारांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या हायड्रॉक्सियुरिया या औषधाचा परिणाम तपासण्यासाठीही हे तंत्रज्ञान उपयुक्त ठरू शकते. उपचार सुरू असलेल्या रुग्णांच्या रक्तातील श्यानतेत अपेक्षित बदल होत असल्याचे संशोधकांना आढळले. त्यामुळे उपचारांचा प्रतिसाद तपासण्यास मदत होऊ शकते. या संशोधनाच्या प्रथम लेखिका डॉ. महरूख मीर असून, शोधनिबंध ‘लॅब ऑन अ चिप’ या नियतकालिकात प्रकाशित झाला आहे. तंत्रज्ञानाच्या व्यावसायिक वापरासाठी ‘रिओहीम प्रायव्हेट लिमिटेड’ या स्टार्टअपला परवाना देण्यात आला आहे. प्रत्यक्ष वापर आणि आवश्यक प्रशासकीय मान्यतांसाठी संशोधक संबंधित संस्थांसोबत काम करत आहेत.
तीव्र ॲनिमियाच्या निदानासाठी ५१६ व्यक्तीच्या रक्ताच्या नमुन्यांचा अभ्यास करण्यात आला. हिमोग्लोबिनचे प्रमाण आणि रक्ताची श्यानता यांचा संबंध आढळला. या पद्धतीने तीव्र अॅनिमिया असलेल्या ९५.१ टक्के व्यक्ती, तर हा आजार नसलेल्या ८६ टक्के व्यक्तीची योग्य ओळख पटवता आली. हिमोग्लोबिनचे प्रमाण अंदाजे ±०.८ ग्रॅम प्रति डेसीलिटर अचूकतेने ओळखता आले.
Ans: आधुनिक निदान तंत्रज्ञानाच्या मदतीने रक्तातील विशिष्ट जैविक घटकांचे विश्लेषण करून एकाच नमुन्यातून दोन किंवा अधिक आजारांशी संबंधित संकेत शोधता येऊ शकतात.
Ans: एकाच नमुन्यातून अनेक चाचण्या करता आल्यास रुग्णांना वारंवार रक्त देण्याची गरज कमी होऊ शकते. तसेच वेळ आणि काही परिस्थितींमध्ये तपासणीचा खर्चही वाचू शकतो.
Ans: चाचणीसाठी कमी प्रमाणात रक्त, कमी खर्चाची उपकरणे आणि तुलनेने सोपी प्रक्रिया आवश्यक असल्यास दुर्गम भागांमध्ये प्राथमिक निदान करणे अधिक सुलभ होऊ शकते.
