शनिवार, 24 ऑक्टोबर 2026
(फोटो सौजन्य-AI एआय)
ग्रामीण भागातील सांडपाणी व्यवस्थापनासाठी आणि भूजल पातळी वाढवण्यासाठी शोषखड्डा हा एक अत्यंत सोपा, स्वस्त आणि प्रभावी उपाय आहे. घरगुती वापरलेले पाणी रस्त्यावर किंवा उघड्यावर न सोडता जमिनीत जिरवण्यासाठी याचा वापर केला जातो.
शोषखड्डा कसा काम करतो?
घरातील धुणी-भांडी किंवा बाथरूमचे वापरलेले पाणी पाईपद्वारे शोषखड्ड्यात सोडले जाते. खड्ड्यामध्ये विशिष्ट क्रमाने रचलेले दगड, खडी आणि वाळू यांच्यामधून हे पाणी हळूहळू खाली सरकते. ही प्रक्रिया पाण्यासाठी नैसर्गिक फिल्टर म्हणून काम करते. दगड आणि वाळू पाण्याच्या थरातील अशुद्धता शोषून घेतात आणि स्वच्छ झालेले पाणी जमिनीच्या खोल थरात मुरते. यामुळे परिसरातील विहीर आणि बोअरवेलची पाणीपातळी वाढण्यास मदत होते.
Construction Tips: मजबूत घराचं गुपित! भिंती आणि स्लॅबला किती दिवस आणि किती पाणी मारावं?
शोषखड्डा बनवण्याची प्रक्रिया
1.जागेची निवड व खोदकाम: घराच्या भिंतीपासून ५ ते ६ फूट आणि पिण्याच्या पाण्याच्या स्त्रोतापासून १५ ते २० फूट अंतरावर जागा निवडावी. साधारण १ मीटर रुंद, १ मीटर लांब आणि १.५ ते २ मीटर खोल खड्डा खोदावा.
2.स्तर भरणे: खड्ड्याच्या सर्वात तळाशी मोठा दगडी गोटा किंवा विटांचे तुकडे भरावेत. त्यावर मध्यभागी मध्यम आकाराची खडी टाकावी आणि सर्वात वरच्या थरावर बारीक खडी किंवा जाडी वाळू पसरावी.
3.गाळणी आणि जोडणी: घरातील पाण्याचा पाईप खड्ड्यात सोडण्यापूर्वी मध्ये एक सिल्ट चेंबर (गाळणी बॉक्स) बसवावा, ज्यामुळे कचरा आणि साबणाचे अवशेष अडकतात.
4.खड्डा बंद करणे: सर्वात वरच्या थरावर गोणपाटाचे पोते किंवा प्लास्टिक शीट टाकून त्यावर मातीने किंवा सिमेंटच्या झाकणाने खड्डा पूर्णपणे बंद करावा.
शोषखड्ड्याशी निगडित सरकारी योजना ग्रामीण भागात सांडपाणी व्यवस्थापन प्रोत्साहन देण्यासाठी शासन विविध योजनांद्वारे मदत पुरवते. महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना (मनरेगा) अंतर्गत वैयक्तिक शोषखड्डा बांधण्यासाठी मजुरी आणि साहित्याचा खर्च दिला जातो. स्वच्छ भारत मिशन अंतर्गत गावाला ‘ODF Plus’ दर्जा मिळवण्यासाठी कुटुंबांना शोषखड्डा उभारणीसाठी अनुदान व तांत्रिक मदत दिली जाते. तसेच शेतातील किंवा परिसरातील पाणी जिरवण्यासाठी जलतारा योजनेद्वारे रोहयो अंतर्गत आर्थिक मदत उपलब्ध केली जाते.
या योजनांचा लाभ घेण्यासाठी ग्रामपंचायतीमध्ये ग्रामसेवक किंवा ग्रामरोजगार सेवकाकडे अर्ज करावा लागतो. यासाठी आधार कार्ड, बँक पासबुक आणि मनरेगा जॉब कार्ड आवश्यक असते.
