शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
निसर्गात अनेक अशा गोष्टी घडतात, ज्या पाहून माणूसही थक्क होतो. त्यापैकीच एक म्हणजे ‘स्ट्रेस फ्रूटिंग’ (Stress Fruiting). एखाद्या झाडाला दुष्काळ, पाण्याची कमतरता, अतिउष्णता किंवा इतर पर्यावरणीय ताण जाणवू लागला की ते अचानक नेहमीपेक्षा अधिक फुले आणि फळे देऊ लागते. वरवर पाहता हे आश्चर्यकारक वाटत असले तरी त्यामागे निसर्गाची एक अत्यंत हुशार यंत्रणा कार्यरत असते.
झाडांना माणसांसारखा मेंदू नसतो, पण त्यांच्या पेशींमध्ये वातावरणातील बदल ओळखण्याची क्षमता असते. जमिनीतील ओलावा कमी होणे, तापमानात वाढ होणे किंवा पोषक घटकांची कमतरता निर्माण होणे यासारखे बदल झाडांच्या मुळांना आणि पानांना जाणवतात. त्यानंतर झाडांच्या शरीरात विविध रासायनिक संदेशवाहक सक्रिय होतात. यामुळे झाडाला भविष्यात प्रतिकूल परिस्थिती निर्माण होऊ शकते, याची जणू ‘चाहूल’ लागते.
शेतीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या या 10 अवजड वाहनांबद्दल तुम्हाला माहिती आहे का? आत्ताच जाणून घ्या
अशा वेळी झाड स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी एक महत्त्वाचा निर्णय घेते. जर परिस्थिती आणखी बिघडली आणि झाडाचा मृत्यू झाला, तर त्याची पुढची पिढी तरी जिवंत राहावी यासाठी ते मोठ्या प्रमाणात फुले आणि फळे तयार करू लागते. या प्रक्रियेला ‘स्ट्रेस फ्रूटिंग’ असे म्हटले जाते. फळांमधील बिया नवीन रोपे निर्माण करू शकतात आणि त्यामुळे प्रजातीचे अस्तित्व टिकून राहते.
शेतीमध्ये ‘स्ट्रेस फ्रूटिंग’ या नैसर्गिक प्रक्रियेचा काही शेतकरी नियोजनपूर्वक फायदा घेतात. फळधारणा होण्यापूर्वी झाडांना काही काळ नियंत्रित पाणीटंचाई दिली जाते, ज्यामुळे झाडाला प्रतिकूल परिस्थितीची जाणीव होते. अशा वेळी झाड आपल्या अस्तित्वासाठी अधिक फुले आणि फळे निर्माण करण्याचा प्रयत्न करते. आंबा, डाळिंब, लिंबूवर्गीय फळे आणि द्राक्षे यांसारख्या पिकांमध्ये ही पद्धत काही प्रमाणात वापरली जाते. मात्र हा ताण नियंत्रित आणि शास्त्रीय पद्धतीने देणे अत्यंत महत्त्वाचे असते, अन्यथा झाडांचे नुकसान होऊ शकते. कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली योग्य वेळी पाणी व्यवस्थापन केल्यास उत्पादन वाढवणे आणि फळांची गुणवत्ता सुधारणे शक्य होते. त्यामुळे स्ट्रेस फ्रूटिंग ही निसर्गाच्या संकेतांचा उपयोग करून अधिक परिणामकारक शेती करण्याची एक महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते.
‘स्ट्रेस फ्रूटिंग’ ही निसर्गातील जगण्याच्या संघर्षाची आणि पुढील पिढी सुरक्षित ठेवण्याच्या प्रयत्नाची एक अद्भुत कहाणी आहे. झाडे बोलत नसली तरी त्यांची ही कृती निसर्गाच्या बुद्धिमत्तेची जिवंत साक्ष ठरते.
