जिवंत नागांच्या पूजेने शिराळा पुन्हा चर्चेत ! 41 ठिकाणी सशर्त अधिकृत परवानगी

जिवंत साप पकडणे, त्यांना हाताळणे, गर्दीत त्यांचे प्रदर्शन करणे आणि मिरवणुकीत सहभागी करणे यामुळे वन्यजीव संरक्षणाचा प्रश्न निर्माण झाला. सापांच्या सुरक्षिततेबरोबरच त्यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य अत्याचाराबाबतही आक्षेप घेण्यात आले. 

सांगली / प्रवीण शिंदे : नागपंचमी म्हटले की देशभर नागदेवतेची पूजा, नागप्रतिमा आणि विविध धार्मिक परंपरा पाहायला मिळतात. मात्र जिवंत नागांशी जोडलेली शेकडो वर्षांची परंपरा, त्यानंतर आलेली न्यायालयीन बंदी आणि तब्बल २३ वर्षांनंतर वन्यजीव संरक्षणाच्या नियमांच्या चौकटीत पुन्हा मिळालेली सशर्त परवानगी यामुळे सांगली जिल्ह्यातील बत्तीस शिराळ्याची नागपंचमी देशाच्या सांस्कृतिक नकाशावर वेगळी ओळख निर्माण करणारी ठरली आहे.

यंदाच्या नागपंचमीला तर या परंपरेला आणखी महत्त्व प्राप्त झाले. शिराळ्यात ४१ ठिकाणी जिवंत नाग दाखविण्यासाठी अधिकृत परवानगी देण्यात आली. त्यामुळे आस्था, परंपरा, वन्यजीव संरक्षण आणि कायदा यांचा समन्वय साधत शिराळ्यात नागपंचमी साजरी झाली.

जिवंत नागपूजेची शेकडो वर्षांची परंपरा

शिराळ्यात नागपंचमीच्या दिवशी नाग पकडून आणणे, त्यांचे पूजन करणे आणि भाविकांना नागांचे दर्शन घडविण्याची परंपरा पूर्वापार चालत आली आहे. नागमंडळांच्या माध्यमातून या परंपरेला लोकसहभागाचे स्वरूप मिळाले. नागपंचमीच्या दिवशी शिराळ्याच्या गल्लीबोळांत नागांचे दर्शन आणि पूजन हे उत्सवाचे प्रमुख आकर्षण असायचे. याच अनोख्या परंपरेमुळे शिराळ्याची नागपंचमी महाराष्ट्राबाहेरही प्रसिद्ध झाली. महाराष्ट्र पर्यटन विभागानेही शिराळ्याच्या नागपंचमीला विशेष वैशिष्ट्यपूर्ण उत्सव म्हणून नोंदविले आहे.

२००२ मध्ये परंपरेला न्यायालयीन ब्रेक

जिवंत साप पकडणे, त्यांना हाताळणे, गर्दीत त्यांचे प्रदर्शन करणे आणि मिरवणुकीत सहभागी करणे यामुळे वन्यजीव संरक्षणाचा प्रश्न निर्माण झाला. सापांच्या सुरक्षिततेबरोबरच त्यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य अत्याचाराबाबतही आक्षेप घेण्यात आले. या पार्श्वभूमीवर २००२ मध्ये न्यायालयीन हस्तक्षेप झाला आणि जिवंत नागांच्या प्रदर्शनावर निर्बंध आले. त्यानंतर अनेक वर्षे शिराळ्यात नागपंचमीची परंपरा कायम राहिली; मात्र जिवंत नागांच्या ऐवजी नागप्रतिमांची पूजा करण्यात आली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या दस्तऐवजांमध्ये शिराळ्याच्या नागपंचमीची परंपरा आणि न्यायालयीन प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.

२३ वर्षांनंतर पुन्हा जिवंत नागांचे दर्शन

दीर्घकाळानंतर परंपरा आणि वन्यजीव संरक्षण यांच्यात समन्वय साधण्याचा मार्ग शोधण्यात आला. २०२५ मध्ये तब्बल २३ वर्षांनंतर शिराळ्यात मर्यादित स्वरूपात जिवंत नागांचे दर्शन पुन्हा घडले. त्या वेळी २१ जणांना अटी-शर्तींसह परवानगी देण्यात आली होती.

ही परवानगी पूर्वीप्रमाणे मुक्तपणे नाग पकडून प्रदर्शन करण्यासाठी नव्हती. शैक्षणिक, सर्पसंवर्धन आणि समाजप्रबोधनाच्या उद्देशाने, प्रशासन व वन विभागाच्या निर्धारित नियमांच्या चौकटीत ही परवानगी देण्यात आली होती.

यंदा ४१ ठिकाणी अधिकृत परवानगी

२०२६ मध्ये या व्यवस्थेचा विस्तार झाला. तब्बल ४१ ठिकाणी जिवंत नाग दाखविण्यासाठी अधिकृत परवानगी देण्यात आली. नागांची सुरक्षितता, त्यांची हाताळणी आणि वन्यजीव संरक्षण कायद्याच्या तरतुदींचे पालन यावर प्रशासनाने भर दिला. त्यामुळे यंदाची नागपंचमी ही केवळ धार्मिक परंपरेचे पुनरागमन नसून परंपरा आणि वन्यजीव संरक्षण यांच्यात समन्वय साधण्याचा प्रयोग ठरली.

देशभर नागपूजा; शिराळ्याचे वेगळेपण काय?

नागपंचमी भारतातील अनेक भागांत श्रद्धेने साजरी केली जाते. विविध राज्यांत नागदेवतेची पूजा, नागप्रतिमांचे पूजन आणि सर्पांशी संबंधित स्थानिक धार्मिक परंपरा आहेत. त्यामुळे ‘देशात केवळ शिराळ्यातच नागपूजा होते’ असा दावा करणे योग्य ठरणार नाही. मात्र, शिराळ्याची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे जिवंत नागांशी संबंधित ऐतिहासिक परंपरा, त्यावर आलेली न्यायालयीन बंदी, २३ वर्षांचा खंड आणि त्यानंतर वन्यजीव संरक्षणाच्या नियमांतर्गत पुन्हा मिळालेली सशर्त अधिकृत परवानगी.

Shravan Tuesday : मंगळागौरीच्या पूजेला सुरुवात कशी झाली? श्रावणातील पहिल्या मंगळवाराचे धार्मिक महत्त्व जाणून घ्या

विशेषतः एका उत्सवासाठी एकाच ठिकाणी ४१ ठिकाणी जिवंत नाग दाखविण्याची अधिकृत व्यवस्था शिराळ्याच्या नागपंचमीला महाराष्ट्रातील इतर उत्सवांपेक्षा वेगळे स्थान देते.

‘अंबाबाईच्या नावानं चांगभलं’चा जयघोष

यंदा नागपंचमीच्या दिवशी पहाटेपासूनच शिराळ्यात भाविकांची गर्दी झाली. अंबामाता मंदिरात दर्शनासाठी रांगा लागल्या. ‘अंबाबाईच्या नावानं चांगभलं’च्या जयघोषाने संपूर्ण शिराळा दुमदुमून गेला.

पारंपरिक धार्मिक विधी, नागप्रतिमांचे पूजन, पालखी मिरवणूक आणि विविध कार्यक्रमांनी शहराला उत्सवी स्वरूप प्राप्त झाले. अधिकृत परवानगी मिळालेल्या ठिकाणी निर्धारित नियमांनुसार जिवंत नागांचे दर्शन घडविण्यात आले.

परंपरेला संवर्धनाची जोड

शिराळ्याच्या नागपंचमीचा बदलता प्रवास आता केवळ ‘जिवंत नागांची पूजा विरुद्ध बंदी’ इतकाच राहिलेला नाही. एका बाजूला शेकडो वर्षांची लोकपरंपरा आणि श्रद्धा, तर दुसऱ्या बाजूला वन्यजीव संरक्षण कायदा आणि सर्पसंवर्धनाची जबाबदारी आहे.

या दोन्हींच्या समन्वयातून उत्सव साजरा करण्याचा प्रयत्न यंदा दिसून आला. सर्पांविषयी जनजागृती, सर्पसंवर्धन आणि वन्यजीव कायद्याचे पालन यांना धार्मिक परंपरेची जोड देण्याचा शिराळ्याचा प्रयोग आता राज्याच्या पलीकडेही चर्चेचा विषय ठरत आहे.

शिराळ्याच्या नागपंचमीचा २३ वर्षांचा प्रवास

२००२ : जिवंत नागांच्या प्रदर्शनावर न्यायालयीन निर्बंध
२००२ ते २०२४ : नागप्रतिमांची पूजा; जिवंत नागांच्या प्रदर्शनावर बंदी
२०२५ : २३ वर्षांनंतर २१ जणांना अटी-शर्तींसह जिवंत नाग दाखविण्यास परवानगी
२०२६ : ४१ ठिकाणी अधिकृत परवानगी
मुख्य उद्देश : परंपरेसोबत सर्पसंवर्धन, जनजागृती आणि वन्यजीव कायद्याचे पालन.