मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
श्रावण महिना सुरू झाला की महाराष्ट्रातील वातावरण भक्तिमय आणि उत्साहपूर्ण होते. निसर्गाने सुद्धा हिरवा शालू परिधान केलेला असतो. श्रावणातील सोमवार भगवान शिवाच्या उपासनेसाठी महत्त्वाचे मानले जातात, तर मंगळवार हा देवी पार्वतीच्या मंगळागौरी स्वरूपाच्या पूजेसाठी विशेष मानला जातो. श्रावणातील प्रत्येक मंगळवारी विवाहित महिला मंगळागौरीचे व्रत आणि पूजन करतात. विशेषतः लग्नानंतरचा पहिला श्रावण आणि त्यातील पहिली मंगळागौर नवविवाहित महिलांसाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
यंदा श्रावणातील पहिली मंगळागौर १८ ऑगस्ट रोजी येत आहे. या निमित्ताने मंगळागौरीची पूजा, आरती, जागरण आणि पारंपरिक खेळांचे आयोजन केले जाते. मंगळागौरीच्या या सुंदर परंपरेमागील धार्मिक महत्त्व नेमके काय आहे, पूजा कशी केली जाते आणि या निमित्ताने खेळल्या जाणाऱ्या पारंपरिक खेळांची वैशिष्ट्ये कोणती आहेत, जाणून घेऊया.
श्रावण महिन्यात एकूण ४ मंगळवार येत आहे. या प्रत्येक दिवशी मंगळागौरीचे व्रत केले जाणार आहे. यातील पहिला मंगळवार, १८ ऑगस्ट रोजी आहे. या दिवशी महिला मोठ्या उत्साहामध्ये पार्वती देवीची पूजा करून मंगळागौरीचे खेळ खेळतील.
मंगळागौर ही महाराष्ट्रातील एक प्राचीन आणि लोकप्रिय धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा आहे. श्रावण महिन्यातील मंगळवारी विवाहित महिला देवी गौरी अर्थात पार्वतीची पूजा करतात. धार्मिक श्रद्धेनुसार, मंगळागौरीची पूजा केल्याने अखंड सौभाग्य, पतीचे दीर्घायुष्य, वैवाहिक सुख आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीचे आशीर्वाद मिळतात, अशी भावना आहे. मंगळागौर ही केवळ धार्मिक पूजा नसून महिलांना एकत्र आणणारी आणि महाराष्ट्राची लोकपरंपरा जपणारी एक महत्त्वाची सांस्कृतिक परंपराही आहे.
मंगळागौरीची परंपरा देवी पार्वतीशी जोडली जाते. धार्मिक कथांनुसार, भगवान शिवांना पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी पार्वतीने कठोर तपश्चर्या केली. तिच्या तपश्चर्येमुळे प्रसन्न होऊन भगवान शिवांनी तिला पती म्हणून स्वीकारले. यामुळे गौरी किंवा पार्वती ही सौभाग्य, शक्ती, वैवाहिक मंगलता आणि स्त्रीशक्तीचे प्रतीक मानली जाते. विवाहित महिला आपल्या वैवाहिक जीवनात सुख, समाधान आणि पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी मंगळागौरीची भक्तिभावाने पूजा करतात.
मंगळागौरीच्या परंपरेमागे आणखी एक कथा प्रचलित आहे. एका राजाच्या मुलीचे लग्न झाल्यानंतर तिच्या पतीवर अल्पायुष्याचे संकट असल्याचे सांगितले जाते. त्या संकटातून पतीचे रक्षण व्हावे यासाठी तिने मंगळागौरीचे व्रत केले आणि तिच्या भक्तीमुळे पतीचे आयुष्य वाढले, अशी कथा सांगितली जाते. त्यामुळे मंगळागौर व्रताला पतीच्या दीर्घायुष्याशी जोडले जाते.
श्रावणातील पहिला मंगळवार हा मंगळागौर व्रताच्या सुरुवातीचा दिवस असल्याने विशेष मानला जातो. विशेषतः नवविवाहित महिला लग्नानंतरच्या पहिल्या श्रावणात मंगळागौर साजरी करतात. घरातील परंपरेनुसार गौरीची स्थापना केली जाते. देवीला हळद-कुंकू, फुले, अक्षता, फळे, नारळ, नैवेद्य आणि दिवा अर्पण केला जातो. त्यानंतर आरती करून कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी आणि वैवाहिक जीवनासाठी प्रार्थना केली जाते. काही कुटुंबांमध्ये श्रावणातील प्रत्येक मंगळवारी मंगळागौर पूजन केले जाते, तर काही ठिकाणी कुटुंबाच्या परंपरेनुसार विशिष्ट मंगळवारी पूजा केली जाते.
सकाळी स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान केले जातात. घरातील देवघर आणि पूजा करण्याची जागा स्वच्छ करून गौरीची स्थापना केली जाते. पूजेमध्ये प्रामुख्याने हळद-कुंकू, फुले, अक्षता, फळे, नारळ, नैवेद्य आणि दिवा अर्पण केला जातो. महिलांकडून गौरीची आरती करून सौभाग्य आणि कुटुंबाच्या सुखासाठी प्रार्थना केली जाते.
मंगळागौर म्हटले की पारंपरिक जागरण आणि खेळ हे विशेष आकर्षण असते. महिला रात्री एकत्र येऊन फुगडी, झिम्मा, फेर, टिपऱ्या यांसारखे पारंपरिक खेळ खेळतात. यासोबतच मंगळागौरीची गाणी, ओव्या आणि पारंपरिक लोकगीते म्हटली जातात. त्यामुळे धार्मिक विधीसोबतच महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती आणि महिलांमधील सामाजिक बांधिलकीही जपली जाते.
लग्नानंतरचा पहिला श्रावण हा नवविवाहित महिलांसाठी विशेष मानला जातो. पहिली मंगळागौर म्हणजे नव्या संसारासाठी देवीचा आशीर्वाद घेण्याचा एक महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो. या निमित्ताने माहेरकडून आणि सासरकडून नवविवाहितेला विविध वस्तू दिल्या जातात. अनेक ठिकाणी तिची ओटी भरली जाते, हळद-कुंकू लावले जाते आणि इतर सुवासिनींना वाण दिले जाते. त्यामुळे पहिली मंगळागौर ही माहेर-सासरच्या नात्यांना जोडणारी आणि नवविवाहितेच्या नव्या संसारासाठी शुभेच्छा देणारी परंपरा म्हणूनही पाहिली जाते.
मंगळागौर ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनातील एक समृद्ध परंपरा आहे. देवी गौरीच्या पूजेद्वारे सौभाग्य आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना केली जाते. त्याचबरोबर महिलांना एकत्र येण्याची, संवाद साधण्याची आणि आनंद साजरा करण्याची संधी मिळते. पूर्वीच्या काळात अशा धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधून लोकपरंपरा एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे पोहोचत असत. आजच्या आधुनिक काळातही मंगळागौरीचे खेळ, गाणी, ओव्या आणि जागरणाच्या माध्यमातून ही परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचत आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: श्रावण महिन्यातील प्रत्येक मंगळवारी मंगळागौरीचे पूजन करण्याची परंपरा आहे.
Ans: लग्नानंतरच्या पहिल्या श्रावणात मंगळागौर पूजन करण्याची विशेष परंपरा आहे. काही कुटुंबांत पहिली मंगळागौर माहेरी करण्याची पद्धत आहे.
Ans: मंगळागौर ही भक्तीबरोबरच महिलांची एकजूट, पारंपरिक संस्कृती आणि सामुदायिक आनंद जपणारा महाराष्ट्रातील महत्त्वाचा सण आहे.
