Air Pollution: प्रदूषणाचा ‘डिलेड अटॅक’! दिल्लीत हवामानातील बदलांचा फटका ५१ तासांनंतर; IITM चा नवा खुलासा

Air Pollution: तापमानातील बदल किंवा हवामानातील स्थितीचा परिणाम प्रदूषणाच्या पातळीवर तातडीने होत नसून काही हवामान घटकांचा प्रभाव तब्बल ५१ तासांच्या विलंबाने दिसून येतो.

• हवामान बदलाचा प्रदूषणावर परिणाम ५१ तासांनी
• ‘आयआयटीएम’ पुणेच्या संशोधनातून दिल्लीच्या प्रदूषणाचे नवे गूढ उलगडले
• हिवाळ्यात ५०० मीटरपेक्षा कमी होते बाउंडरी लेअर 

पुणे/सुनयना सोनवणे: दिल्लीतील जीवघेण्या वायुप्रदूषणामागे केवळ वाहनांचा धूर, औद्योगिक उत्सर्जन किंवा इतर मानवी कारणेच जबाबदार नसून हवामानातील बदलांचाही मोठा वाटा असल्याचे नव्या संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. विशेष म्हणजे, तापमानातील बदल किंवा हवामानातील स्थितीचा परिणाम प्रदूषणाच्या पातळीवर तातडीने होत नसून काही हवामान घटकांचा प्रभाव तब्बल ५१ तासांच्या विलंबाने दिसून येतो. पुण्यातील भारतीय उष्णकटिबंधीय हवामानशास्त्र संस्थेच्या (आयआयटीएम) शास्त्रज्ञांनी केलेल्या संशोधनातून हा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष समोर आला आहे.

‘एन्व्हायर्नमेंटल सायन्स: ॲटमॉस्फिअर्स’ या नियतकालिकात हे संशोधन प्रकाशित झाले आहे. आयआयटीएमचे प्रमुख संशोधक विवेक सिंग आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी २०१७ ते २०२५ या कालावधीतील दिल्लीतील हवामान आणि पीएम २.५ प्रदूषणाचा अभ्यास केला. तापमान, आर्द्रता, पर्जन्य, वाऱ्याचा वेग, सौर किरणोत्सर्ग, पृष्ठभागावरील दाब आणि वातावरणाच्या खालच्या थराची उंची (बाउंडरी लेअर हाइट) या घटकांचा पीएम २.५च्या पातळीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला.

हवामानाचा परिणाम उशिराने 

तापमानातील बदलाचा पीएम २.५वर परिणाम होण्यासाठी ५१ तासांपर्यंतचा विलंब होऊ शकतो. आर्द्रता आणि वाऱ्याच्या वेगाचा परिणामही काही तासांनी दिसून येतो. तापमानासाठी तीन, आर्द्रतेसाठी चार, पर्जन्यासाठी पाच, तर वाऱ्याच्या वेगासाठी सुमारे ११ तासांचा विलंब महत्त्वाचा आढळला.

Delhi Air Quality : दिल्लीच्या हवेत पुन्हा विष! जुलैमध्ये पुन्हा प्रदूषणाचा कहर! AQI वाढण्यामागचे कारण काय?

हिवाळ्यात ५०० मीटरपेक्षा कमी होते बाउंडरी लेअर

वातावरणाच्या खालच्या थराची उंची कमी झाल्यास प्रदूषकांना वरच्या वातावरणात पसरण्यासाठी पुरेशी जागा मिळत नाही. हिवाळ्यात ही उंची ५०० मीटरपेक्षा कमी झाल्याने प्रदूषक जमिनीजवळ अडकतात आणि पीएम २.५ची पातळी झपाट्याने वाढते. कमी वाऱ्यामुळेही प्रदूषकांचा साठा वाढतो; तर वेगवान वारे प्रदूषकांचे विखुरण करण्यास मदत करतात.

रात्री आणि हिवाळ्यात प्रदूषणाचा उच्चांक 

दिल्लीत सकाळी ६ ते ९ आणि रात्री ८ ते ११ या वेळेत प्रदूषणाची पातळी सर्वाधिक आढळली. नोव्हेंबर ते जानेवारीदरम्यान पीएम २.५ची पातळी अनेकदा २०० मायक्रोग्रॅम प्रतिघनमीटरपेक्षा अधिक होती. अभ्यासाच्या कालावधीत ती कमाल ८७९.६ मायक्रोग्रॅम प्रतिघनमीटरपर्यंत पोहोचल्याचे आढळले. याउलट, पावसाळ्यात पाऊस आणि वाऱ्यामुळे ही पातळी ५०पेक्षा कमी होते.

Air Pollution Deaths : प्रदूषित हवा बनतेय आरोग्याची शत्रू; वृद्ध आणि बालकांवर सर्वाधिक परिणाम, धक्कादायक अहवाल समोर

नऊ वर्षांत सरासरी प्रदूषणात घट 
दिल्लीतील पीएम २.५च्या सरासरी पातळीत २०१७ ते २०२५ या कालावधीत संथ पण सातत्याने घट झाली आहे. २०१७ मधील १२७.७ वरून २०२५ मध्ये ही सरासरी ८० पर्यंत खाली आली. हवामान आणि प्रदूषणातील परस्परसंबंध स्पष्ट झाल्याने भविष्यात प्रदूषणाचा अंदाज आणि पूर्वसूचना प्रणाली अधिक अचूक करण्यास या संशोधनाची मदत होऊ शकते.