रविवार, 23 ऑगस्ट 2026
हिंद महासागरातील वाढती आव्हाने आणि सागरी सीमांचे रक्षण करण्यासाठी भारतीय नौदल आपल्या पाणबुडी ताफ्याचा वेगाने विस्तार करत आहे. सध्या नौदलाच्या ताफ्यात १८ ते १९ अत्यंत शक्तिशाली डिझेल-इलेक्ट्रिक आणि अणूऊर्जेवर चालणाऱ्या पाणबुड्या कार्यरत आहेत. शत्रूच्या जहाजांवर गुप्तपणे नजर ठेवण्यापासून ते अण्वस्त्र हल्ल्याचा प्रतिकार करण्यापर्यंत या पाणबुड्या भारताच्या सुरक्षेचा मुख्य आधार आहेत. यासोबतच, नौदलाची ताकद अधिक मजबूत करण्यासाठी भारताने स्वदेशी तंत्रज्ञानावर आधारित अनेक नवीन पाणबुड्यांची निर्मिती आणि नियोजन सुरू केले आहे. यामध्ये हवेच्या गरजेविना पाण्यात राहणाऱ्या 'AIP' तंत्रज्ञानापासून ते अति-प्रगत अणू पाणबुड्यांचा समावेश आहे.
कलवरी श्रेणी (Kalvari-class / Scorpene Submarines) फ्रांसच्या 'नाव्हल ग्रुप'च्या तंत्रज्ञानाने मुंबईतील माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेड (MDL) येथे या ६ डिझेल-इलेक्ट्रिक पाणबुड्यांची निर्मिती करण्यात आली आहे. या श्रेणीत आयएनएस कलवरी, खंडेशी, करंज, वेला, वागीर आणि वागशीर यांचा समावेश असून त्या अत्यंत आधुनिक, अत्याधुनिक स्टेल्थ (गुप्तपणे काम करणारे) फीचर्स आणि अचूक टॉर्पिडो व अँटी-शिप क्षेपणास्त्रांनी सज्ज आहेत. पाण्याखाली अत्यंत शांतपणे प्रवास करून शत्रूवर अचूक हल्ला करण्याची क्षमता हे या श्रेणीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य मानले जाते.
सिंधुघोष श्रेणी (Sindhughosh-class Submarines) रशियाकडून प्राप्त झालेल्या या 'किलो-क्लास' डिझेल-इलेक्ट्रिक पाणबुड्या गेल्या काही दशकांपासून भारतीय नौदलाचा मुख्य कणा राहिल्या आहेत. या श्रेणीतील आयएनएस सिंधुघोष, सिंधुराज आणि सिंधुरत्न यांसारख्या पाणबुड्यांना टप्प्याटप्प्याने आधुनिक 'क्लब-एस' क्रूझ क्षेपणास्त्रांनी सज्ज करण्यात आले आहे. वजनदार टॉर्पिडो आणि समुद्रात सुरुंग (Mines) अंथरण्याच्या क्षमतेमुळे हिंदी महासागरात किनारपट्टीच्या सुरक्षेसाठी या पाणबुड्या अत्यंत प्रभावी ठरतात.
शिशुमार श्रेणी (Shishumar-class Submarines) जर्मनीच्या 'HDW' कंपनीच्या सहकार्याने विकसित करण्यात आलेल्या या डिझेल-इलेक्ट्रिक पाणबुड्या त्यांच्या उत्कृष्ट अभियांत्रिकी आणि कार्यक्षमतेसाठी ओळखल्या जातात. या श्रेणीमध्ये आयएनएस शिशुमार, शंकुश, शाल्की आणि शंकुल या ४ पाणबुड्यांचा समावेश आहे. या पाणबुड्यांमध्ये आपत्कालीन परिस्थितीत कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षित सुटकेसाठी विशेष 'रेस्क्यू कॅप्सूल' बसवण्यात आले असून, सध्या त्यांच्या आयुर्मान वाढीसाठी आणि क्षेपणास्त्र क्षमतेसाठी आधुनिक सुधारणा (Mid-life Refit) केल्या जात आहेत.
प्रोजेक्ट-७५ आय (Project-75 India - P-75I) या अब्जावधी डॉलरच्या प्रकल्पांतर्गत माझगाव डॉक येथे जर्मनीच्या सहकार्याने ६ अत्याधुनिक पारंपारिक डिझेल-इलेक्ट्रिक पाणबुड्यांची निर्मिती केली जात आहे. या सर्व पाणबुड्या स्वदेशी 'AIP' (Air-Independent Propulsion) तंत्रज्ञानाने सज्ज असतील, ज्यामुळे त्यांना बॅटरी चार्ज करण्यासाठी वारंवार समुद्राच्या पृष्ठभागावर यावे लागणार नाही. या प्रकल्पातील पाणबुड्या जमिनीवरील लक्ष्यांवर हल्ला करणारी लांब पल्ल्याची क्रूझ क्षेपणास्त्रे डागण्यास सक्षम असतील.
प्रोजेक्ट-७७ / अणू ॲटॅक पाणबुड्या (Project-77 SSN) भारतीय नौदलासाठी ६ स्वदेशी अणूऊर्जेवर चालणाऱ्या 'न्यूक्लियर ॲटॅक' (SSN) पाणबुड्यांच्या बांधणीची योजना मंजूर करण्यात आली असून त्यांचे डिझाइन पूर्ण झाले आहे. या पाणबुड्यांवर अण्वस्त्रे नसतील, परंतु अणूऊर्जेच्या प्रचंड वेगामुळे त्या शत्रूच्या जहाजांचा आणि पाणबुड्यांचा पाठलाग करून त्यांना नष्ट करू शकतील. हिंदी महासागरात चीनच्या वाढत्या हालचालींना अटकाव करण्यासाठी हा प्रकल्प अत्यंत धोरणात्मक मानला जातो.
प्रोजेक्ट-७६ श्रेणी (Project-76 Submarines) प्रोजेक्ट-७५ नंतर पूर्णपणे स्वदेशी डिझाइन आणि तंत्रज्ञानावर आधारित पारंपारिक पाणबुड्या तयार करण्यासाठी 'प्रोजेक्ट-७६' ची आखणी करण्यात आली आहे. या प्रकल्पात कोणत्याही परदेशी मदतीशिवाय पूर्णपणे भारतीय बनावटीचे भाग, शस्त्रास्त्रे आणि नेव्हिगेशन सिस्टीम वापरून ६ नवीन पाणबुड्या बनवल्या जातील. ही मालिका भारताच्या नौदल निर्मितीतील 'आत्मनिर्भरतेचा' पुढील महत्त्वाचा टप्पा असेल.
एस-५ श्रेणी अति-अथांग अण्वस्त्र पाणबुड्या (S5 Class SSBNs) अरिहंत श्रेणीच्या यशानंतर भारत पुढील पिढीतील अति-प्रगत 'S5-Class' अण्वस्त्र पाणबुड्यांच्या विकासावर काम करत आहे. या पाणबुड्यांचा आकार १३,५०० टनांपेक्षा जास्त असेल, जो अरिहंतपेक्षा जवळजवळ दुप्पट आहे. या पाणबुड्यांवर ५,००० किमीपेक्षा जास्त अंतरापर्यंत मारा करणारी अत्यंत आधुनिक K-5 आणि K-6 आंतरखंडीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे तैनात केली जातील.
अरिहंत श्रेणीतील पुढील अण्वस्त्र पाणबुड्या (S4 & S4 SSBNs)* विशाखापट्टणम येथील शिप बिल्डिंग सेंटर (SBC) मध्ये अरिहंत श्रेणीतील 'S4' आणि 'S4*' या दोन अधिक मोठ्या अणूऊर्जेवर चालणाऱ्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र पाणबुड्यांचे काम आणि चाचण्या अंतिम टप्प्यात आहेत. या पाणबुड्या अरिहंतपेक्षा अधिक वजनाच्या आणि जास्त क्षेपणास्त्रे वाहून नेण्याची क्षमता असलेल्या आहेत. यांच्या आगमनामुळे ३,५०० किमी पेक्षा जास्त पल्ल्याची K-4 अण्वस्त्र क्षेपणास्त्रे समुद्रातून डागण्याची भारताची क्षमता दुप्पट होणार आहे.
